Γεωγραφία ΣΤ΄
Β΄ ΕΝΟΤΗΤΑ
Το φυσικό περιβάλλον
Β΄ μέρος (Κεφ. 12-17)
Embedded Files
Β΄ μέρος (Κεφ. 12-17)
Κεφάλαιο 12: Το ανάγλυφο της Γης
Κεφάλαιο 12: Το ανάγλυφο της Γης
Η Γη «γεννήθηκε» πριν από περίπου 4,6 δισεκατομμύρια χρόνια. Από τότε η επιφάνειά της διαρκώς μεταβάλλεται. Αιτίες της μεταβολής είναι οι εξής: α) δυνάμεις που προέρχονται από το εσωτερικό της (ενδογενείς δυνάμεις) και εκδηλώνονται ως σεισμοί και ηφαίστεια, β) δυνάμεις που δρουν στην επιφάνειά της (εξωγενείς δυνάμεις) και οφείλονται στον άνεμο, στο νερό, στη διαφορά θερμοκρασίας και στις ανθρώπινες παρεμβάσεις.
Συζητήστε και καταγράψτε ανθρώπινες δραστηριότητες, οι οποίες κατά τη γνώμη σας αλλοιώνουν το ανάγλυφο της Γης.
⦿ Απάντηση
διάνοιξη δρόμων,
κατασκευή λιμανιών,
καταστροφή δασών,
ορυχεία,
κτίσιμο οικοδομών
Η σημερινή μορφή της Γης, αποτέλεσμα της δράσης αυτών των δυνάμεων, παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία γεωμορφολογικών στοιχείων, δηλαδή: οροσειρών, πεδιάδων, λιμνών, ποταμών, νησιών, χερσονήσων, θαλάσσιων λεκανών, τάφρων κτλ. Τα γεωμορφολογικά αυτά στοιχεία διαμορφώνουν το σημερινό ανάγλυφο της Γης, που διακρίνεται σε ηπειρωτικό και υποθαλάσσιο.
Εικόνα 12.1: Κατακόρυφος διαμελισμός
Εικόνα 12.2: Οριζόντιος διαμελισμός
Ηπειρωτικό ανάγλυφο: Απαρτίζεται από μία μεγάλη ποικιλία γεωμορφολογικών στοιχείων, τα οποία αποτελούν δύο μεγάλες ομάδες, τον κατακόρυφο και τον οριζόντιο διαμελισμό. Κατακόρυφο διαμελισμό ονομάζουμε τη μορφολογία μιας περιοχής και συγκεκριμένα τις διαφορές που παρατηρούνται στο υψόμετρο, δηλαδή οροσειρές, οροπέδια, πεδιάδες, κοιλάδες κτλ. Οριζόντιο διαμελισμό ονομάζουμε τη μορφολογία των ακτών και συγκεκριμένα τις διαφορές που έχουν ως προς το μήκος και το σχήμα, δηλαδή κόλπους, ακρωτήρια, χερσονήσους, νησιά κτλ.
Yποθαλάσσιο ανάγλυφο: Ο άνθρωπος με τη βοήθεια των δορυφόρων χαρτογράφησε το βυθό όλων των θαλασσών. Το θέαμα είναι μαγευτικό! Το υποθαλάσσιο ανάγλυφο αποτελείται από υποθαλάσσιες οροσειρές, βαθιές τάφρους, απότομα βυθίσματα και τεράστιες λεκάνες. Πρόκειται για μια πολυμορφία ελκυστική για κάθε ερευνητή.
Βρες το βαθύτερο και το υψηλότερο σημείο του πλανήτη μας. Σε ποιο ανάγλυφο βρίσκεται το καθένα; Εντόπισέ τα στον γεωμορφολογικό χάρτη της τάξης σου.
⦿ Απάντηση
Βαθύτερο σημείο: Τάφρος των Μαριανών, Ειρηνικός, 10.971 μ.
Υψηλότερο σημείο: Έβερεστ, Ιμαλάια, Ασία (μεταξύ Νεπάλ & Θιβέτ), 8.848 μ.
Με τη χρήση του γεωμορφολογικού χάρτη βρείτε τα κύρια στοιχεία του κατακόρυφου και του οριζόντιου διαμελισμού της Πελοποννήσου.
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ανάγλυφο της Γης: η μορφή της Γης με τις οροσειρές, τις πεδιάδες, τους ποταμούς, τις ακτές, τα νησιά κτλ.
Γεωμορφολογικά στοιχεία: τα στοιχεία εκείνα που χαρακτηρίζουν τις μορφές του ανάγλυφου της Γης
Ενδογενείς δυνάμεις: οι δυνάμεις που δρουν στο εσωτερικό της Γης
Εξωγενείς δυνάμεις: οι δυνάμεις που δρουν στην επιφάνεια της Γης
Κατακόρυφος διαμελισμός: η μορφολογία μιας περιοχής και συγκεκριμένα οι διαφορές που παρατηρούνται ως προς το υψόμετρο (οροσειρές, οροπέδια, πεδιάδες, κοιλάδες κτλ.)
Οριζόντιος διαμελισμός: η μορφολογία των ακτών και συγκεκριμένα οι διαφορές τους ως προς το μήκος και το σχήμα (κόλποι, ακρωτήρια, χερσόνησοι, νησιά κτλ.)
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόμαστε σε τέσσερις ομάδες. Κάθε ομάδα επιλέγει μία ήπειρο και κατασκευάζει τη μακέτα της με πλαστελίνη σε διαφορετικά χρώματα, για να παρουσιάσει την ποικιλομορφία του ανάγλυφου της ηπείρου (οροσειρές, βουνά, πεδιάδες, νησιά, κόλποι, ακρωτήρια κ.ά.)
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Το Πέμπτο Βουνό (απόσπασμα)
«Σε ανέβασα στην κορφή του Πέμπτου Βουνού, για να μπορέσεις να δεις την κοιλάδα, την πόλη, τα άλλα βουνά, τους βράχους και τα σύννεφα. Ο Κύριος συνήθιζε να διατάζει τους Προφήτες Του να ανεβαίνουν στις κορφές των βουνών, για να μιλήσουν μαζί Του. Πάντα αναρωτιόμουν το γιατί και τώρα μόνο καταλαβαίνω το λόγο: όταν βρισκόμαστε ψηλά, όλα τα βλέπουμε μικρά.
Η δόξα και τα βάσανά μας δεν έχουν πια καμιά σημασία. Όλα εκείνα που κερδίσαμε ή χάσαμε μένουν εκεί κάτω. Από την κορφή του Βουνού μπορείς να καταλάβεις πόσο μεγάλος είναι ο κόσμος και πόσο απέραντος είναι ο ορίζοντας.»
Πάουλο Κοέλιο
Κεφάλαιο 13: Οι μεγάλες οροσειρές, οι μεγάλες πεδιάδες
Κεφάλαιο 13: Οι μεγάλες οροσειρές, οι μεγάλες πεδιάδες
Εικόνα 13.1: Γεωμορφολογικός χάρτης της Γης
Παρατηρήστε τον παγκόσμιο χάρτη, εντοπίστε και ονομάστε τις μεγαλύτερες οροσειρές και τις μεγαλύτερες πεδιάδες της Γης.
Μεγαλύτερες οροσειρές της Γης
Μεγαλύτερες πεδιάδες της Γης
Οι μεγάλες οροσειρές είναι αποτέλεσμα των ενδογενών δυνάμεων. Αντίθετα οι τεράστιες πεδιάδες διαμορφώθηκαν από την επίδραση εξωγενών δυνάμεων.
Εικόνα 13.2α: Οροπέδιο
Εικόνα 13.2β: Οροσειρά
Εικόνα 13.2γ: Πεδινή έκταση
Εικόνα 13.2δ: Πεδιάδα
Ας συζητήσουμε πώς έδρασαν οι εξωγενείς δυνάμεις, ώστε να διαμορφωθούν αυτά τα γεωμορφολογικά στοιχεία.
⦿ Απάντηση
Οι συχνές και έντονες βροχοπτώσεις, ο δυνατός άνεμος και η διαφορά θερμοκρασίας προκαλούν τον θρυμματισμό των πετρωμάτων της επιφάνειας της Γης (αποσάθρωση).
Στη συνέχεια το νερό και ο αέρας παρασύρουν τα υλικά του θρυμματισμού προκαλώντας φάγωμα του εδάφους (διάβρωση).
Τα υλικά από το φάγωμα του εδάφους μεταφέρονται και πάλι από το νερό και τον αέρα και τοποθετούνται σε άλλες περιοχές αλλάζοντας και πάλι τη μορφή της επιφάνειας της Γης (εναπόθεση).
Το ανάγλυφο μιας περιοχής διαμορφώνει τις καιρικές συνθήκες της περιοχής, οι οποίες επηρεάζουν τις δραστηριότητες των ανθρώπων. Επίσης το ανάγλυφο διευκολύνει ή εμποδίζει τις καλλιέργειες, το κτίσιμο πόλεων και χωριών, την επικοινωνία (κατασκευή δρόμων, σιδηροδρόμων), τις μεταφορές κτλ.
Παρατηρώντας τον παγκόσμιο γεωμορφολογικό χάρτη συζητήστε σε ποιες περιοχές του πλανήτη μας αναπτύχθηκαν μεγάλοι πολιτισμοί. Εξετάστε αν το ανάγλυφο ήταν ένας από τους λόγους ανάπτυξης.
⦿ Απάντηση
Οι μεγάλοι πολιτισμοί αναπτύχθηκαν κυρίως σε περιοχές όπου υπήρχε νερό. Επίσης, ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός αναπτύχθηκε στην Ελλάδα που είχε πλούσιο γεωμορφολογικό ανάγλυφο και τη Μεσόγειο θάλασσα, η οποία βοήθησε πολύ στη διάδοσή του.
Χρησιμοποιώντας την υδρόγειο της τάξης…
Γίνε για λίγο ένας νέος Μαγγελάνος που ταξιδεύει με αεροπλάνο. Ξεκίνα από τον Πρώτο Μεσημβρινό (Γκρίνουιτς, Λονδίνο) με κατεύθυνση προς ανατολικά κατά μήκος ενός παραλλήλου του βόρειου ημισφαιρίου. Ποιες οροσειρές και ποιες μεγάλες πεδιάδες θα συναντήσεις;
⦿ Απάντηση
Έστω διαλέγουμε τον 40ό Βόρειο Παράλληλο. Ξεκινώντας από τον Πρώτο Μεσημβρινό, συναντάμε τις παρακάτω οροσειρές και πεδιάδες:
Οροσειρά Άλπεων
Πεδιάδα Ευρώπης
Οροσειρά Καυκάσου
Οροσειρά Ιμαλαΐων
Πεδιάδα Κίνας
Οροσειρά Βραχωδών Ορέων
Πεδιάδα Β. Αμερικής
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόμαστε σε τρεις ομάδες και βρίσκουμε στοιχεία για τους πολιτισμούς των Ίνκας, των Αιγυπτίων και των Βαβυλωνίων. Συσχετίζουμε τη γεωγραφική τους θέση με την ανάπτυξή τους.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Έβερεστ και Μαριάνες
Το υψηλότερο σημείο του πλανήτη μας είναι η κορυφή Έβερεστ, στην οροσειρά των Ιμαλαΐων, που έχει ύψος περίπου 9.000 μέτρα. Το χαμηλότερο σημείο είναι η τάφρος των Μαριάνων, στο μέσο του Ειρηνικού ωκεανού, με βάθος περίπου 11.000 μέτρα. Συγκρίνοντας αυτά τα μεγέθη με τη διάμετρο της Γης (περίπου 12.800.000 μ.) διαπιστώνουμε ότι αντιπροσωπεύουν εξάρσεις (υψώματα και βυθίσματα) μικρότερες σε αναλογία από τις ανωμαλίες που παρατηρούνται στη φλούδα ενός πορτοκαλιού.
Οι συγγραφείς
Κεφάλαιο 14: Τα μεγαλύτερα ποτάμια και οι μεγαλύτερες λίμνες της Γης
Κεφάλαιο 14: Τα μεγαλύτερα ποτάμια και οι μεγαλύτερες λίμνες της Γης
Η ποσότητα νερού που υπάρχει στους ποταμούς και στις λίμνες αντιστοιχεί σε ένα πολύ μικρό μέρος (0,02%) της συνολικής ποσότητας νερού του πλανήτη μας. Η ποσότητα αυτή καλύπτει μόνο το 2% της επιφάνειας της Γης. Ωστόσο το γλυκό νερό είναι πολύ σημαντικό, γιατί αποτελεί πηγή ζωής για όλους τους οργανισμούς.
Οι μεγαλύτεροι ποταμοί της Γης
Οι μεγαλύτεροι ποταμοί της Γης
Εικόνα 14.1: Ο Αμαζόνιος ποταμός
Εικόνα 14.2: Ο Νείλος ποταμός
Η εικόνα 14.1 παρουσιάζει τον Αμαζόνιο, το δεύτερο μεγαλύτερο σε μήκος ποταμό της Γης μετά τον Νείλο (εικόνα 14.2). Γύρω από τις όχθες του Αμαζονίου βρίσκεται το μεγαλύτερο δάσος της Γης. Εδώ παράγεται με τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης το 35% του οξυγόνου της ατμόσφαιρας, γι’ αυτό η περιοχή θεωρείται ο «πνεύμονας» του πλανήτη.
Βρείτε στον παγκόσμιο γεωμορφολογικό χάρτη πού βρίσκονται οι ποταμοί Αμαζόνιος και Νείλος.
⦿ Απάντηση
Ο Αμαζόνιος βρίσκεται στη Νότια Αμερική και ο Νείλος στην Αφρική.
Εκτός από τον Αμαζόνιο και τον Νείλο υπάρχουν και άλλοι μεγάλοι και σημαντικοί για τον άνθρωπο ποταμοί.
Ας εντοπίσουμε και τους άλλους ποταμούς στον χάρτη.
⦿ Απάντηση
Παρατηρώντας τις περιοχές που διασχίζουν οι ποταμοί του πίνακα που ακολουθεί, ας συζητήσουμε για τους λαούς που ζουν κοντά τους και τις δραστηριότητες που αναπτύσσουν εκεί. Ας δούμε την ανάπτυξη των πόλεων, την αγροτική παραγωγή και τις δυνατότητες επικοινωνίας.
⦿ Απάντηση
Οι μεγάλες λίμνες της Γης
Οι μεγάλες λίμνες της Γης
Εικόνα 14.3: Περιοχή μεγάλων λιμνών της Αμερικής
Εικόνα 14.4: Λίμνη Βαϊκάλη
Οι λίμνες της Γης καλύπτουν λιγότερο από το 2% της επιφάνειάς της. Οι περισσότερες περιέχουν γλυκό νερό. Μερικές είναι αλμυρές, όπως η Κασπία και η Νεκρά Θάλασσα, της οποίας μάλιστα το νερό είναι 7,7 φορές πιο αλμυρό από το θαλασσινό.
Η λίμνη Βαϊκάλη βρίσκεται στη Ρωσία, είναι η βαθύτερη λίμνη του κόσμου και περιέχει το 1/5 του νερού της επιφάνειας της Γης. Η λίμνη αυτή κινδυνεύει να «πεθάνει», γιατί το νερό της μολύνεται από τα βιομηχανικά απόβλητα των εργοστασίων που βρίσκονται στις όχθες της. Τα εργοστάσια χρησιμοποιούν το νερό και, όταν το επιστρέφουν στη λίμνη, αυτό είναι γεμάτο με επικίνδυνες τοξικές ουσίες. Επομένως, κινδυνεύουν η χλωρίδα και η πανίδα της λίμνης.
Οι μεγαλύτερες λίμνες της Γης παρουσιάζονται στον παρακάτω πίνακα:
Παρατηρώντας το διπλανό πίνακα να συγκρίνετε την έκταση κάθε λίμνης με την έκταση της χώρας μας.
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Λίμνη: κοιλότητα στην επιφάνεια της Γης που περιέχει συνήθως γλυκό νερό
Ποτάμι: ρεύμα γλυκού νερού στην επιφάνεια της Γης που κινείται από τα υψηλότερα προς τα χαμηλότερα μέρη της
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόμαστε σε πέντε ομάδες και κάθε μία επιλέγει έναν μεγάλο ποταμό στην Ασία, στην Αφρική, στην Ευρώπη, στη Β. Αμερική και στη Ν. Αμερική. Καταγράφουμε τη ροή του ποταμού από τις πηγές μέχρι τις εκβολές του και εξετάζουμε τα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά των κατοίκων, όπου ζουν στις όχθες των ποταμών αυτών.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Υγρότοποι και Σύμβαση Ραμσάρ
Η τεράστια οικολογική σημασία των υγροτόπων (περιοχών που καλύπτονται μόνιμα ή και περιοδικά από νερό, συνήθως μικρού βάθους) έχει πια παγκόσμια αναγνωριστεί. Αρκετοί από αυτούς προστατεύονται με εθνικές νομοθεσίες ή και με διεθνείς συμβάσεις, όπως είναι η «Σύμβαση για τους Yγροτόπους Διεθνούς Σημασίας ως Ενδιαιτήματος για Υδρόβια Πουλιά», γνωστή ως «Σύμβαση Ραμσάρ» (1971). Η Σύμβαση, που έχει συνυπογραφεί και από τη χώρα μας, χαρακτηρίζει ένδεκα από τους ελληνικούς υγροτόπους ως βιοτόπους που χρειάζονται ειδική προστασία. Η διαχείριση των υγροτόπων χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή εξαιτίας της μεγάλης αξίας και της σημασίας τους. Σωστή διαχείριση των υγροτόπων σημαίνει ολόπλευρη γνώση και ακόμα υπεύθυνη πληροφόρηση κι εκπαίδευση του κοινού, ώστε να γνωρίσει την πολύπλευρη προσφορά τους, να τους αγαπήσει και να τους προστατεύσει.
Y.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε.
Κεφάλαιο 15: Η σημασία του υδρογραφικού δικτύου στη ζωή των ανθρώπων
Κεφάλαιο 15: Η σημασία του υδρογραφικού δικτύου στη ζωή των ανθρώπων
Εικόνα 15.1: Το νερό στη ζωή
Τι κοινό έχουν όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες που απεικονίζονται στις φωτογραφίες;
⦿ Απάντηση
Το κοινό στις παραπάνω φωτογραφίες είναι το νερό και πιο συγκεκριμένα η χρήση του.
Στην εικόνα α βλέπουμε ότι το πόσιμο νερό είναι απαραίτητο για την επιβίωση του ανθρώπου μαζί με τη διατροφή.
Στην εικόνα β βλέπουμε τη χρήση του νερού στην άρδευση, δηλαδή στο πότισμα των καλλιεργούμενων εκτάσεων.
Στην εικόνα γ βλέπουμε πως το νερό χρησιμοποιείται στην ψυχαγωγία και άθληση του ανθρώπου.
Στην εικόνα δ βλέπουμε τη χρήση του νερού στην ύδρευση κατοικημένων περιοχών.
Στην εικόνα ε βλέπουμε πως το νερό χρησιμοποιείται για τη μεταφορά προϊόντων και την μετακίνηση ανθρώπων.
Η ιστορία του ανθρώπου συμβαδίζει με την ιστορία του νερού. Ο άνθρωπος επιδιώκει να ζει κοντά σε περιοχές που διαθέτουν νερό. Το σύνολο των περιοχών γλυκού νερού, όπως είναι οι ποταμοί και οι λίμνες αποτελούν το υδρογραφικό δίκτυο, το οποίο εξυπηρετεί την ύδρευση, την άρδευση και τις ανάγκες του ανθρώπου για μετακινήσεις, ψυχαγωγία κτλ.
Εντόπισε στον παγκόσμιο γεωμορφολογικό χάρτη της τάξης σου τους ποταμούς στις περιοχές που αναφέραμε.
⦿ Απάντηση
Το 3000 π.Χ. κατά τη μινωική περίοδο αναπτύχθηκαν όλες οι χρήσεις του νερού. Οι ανασκαφές στα ανάκτορα της Κνωσού αποκάλυψαν ένα τέλειο αποχετευτικό σύστημα, λουτρά και εγκαταστάσεις για γεωργική εκμετάλλευση του νερού. Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος από πολύ παλιά είχε συνδέσει τη ζωή του με το γλυκό νερό.
Εικόνα 15.2: Αποχέτευση στην Κνωσό
Μια άλλη χρήση του νερού των ποταμών έκανε και ο Ηρακλής σε έναν από τους άθλους του. Θυμηθείτε ποιος ήταν ο άθλος αυτός και βρείτε στο χάρτη σε ποιους ποταμούς της Πελοπονήσσου άλλαξε τη ροή του νερού, για να το χρησιμοποιήσει.
⦿ Απάντηση
Εικόνα 15.3: Ο ποταμός Δούναβης
Εικόνα 15.4: Ο ποταμός Μισισιπής
Ο Δούναβης και ο Μισισιπής στο μεγαλύτερο μέρος τους είναι πλωτοί ποταμοί, δηλαδή επιτρέπουν τη συγκοινωνία με ποταμόπλοια. Οι παραποτάμιες πόλεις έχουν πολλά οφέλη από τους ποταμούς.
Παρατηρώντας τις περιοχές που διασχίζουν οι ποταμοί του πίνακα που ακολουθεί, ας συζητήσουμε για τους λαούς που ζουν κοντά τους και τις δραστηριότητες που αναπτύσσουν εκεί. Ας δούμε την ανάπτυξη των πόλεων, την αγροτική παραγωγή και τις δυνατότητες επικοινωνίας.
⦿ Απάντηση
ύδρευση κατοικημένων περιοχών
άρδευση καλλιεργειών
αλιεία
μεταφορά προϊόντων
μετακίνηση ανθρώπων
ομορφιά στην πόλη (χλωρίδα & πανίδα)
τουριστική αξιοποίηση
Παρατηρώντας την εικόνα που ακολουθεί σχολιάστε την ανθρώπινη δραστηριότητα που μειώνει τις διαθέσιμες ποσότητες του γλυκού νερού. Ποιες είναι οι παρατηρήσεις σας;
⦿ Απάντηση
Φυτοφάρμακα και λιπάσματα καταλήγουν στο υδρογραφικό δίκτυο της περιοχής.
▼
Μόλυνση των αποθεμάτων του γλυκού νερού.
▼
Το νερό δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τους ανθρώπους και από άλλους έμβιους οργανισμούς.
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Άρδευση: το πότισμα των καλλιεργημένων εκτάσεων
Ύδρευση: η χρήση του νερού για την κάλυψη των καθημερινών αναγκών
Υδρογραφικό δίκτυο: το σύνολο των περιοχών γλυκού νερού που διαθέτει ένας τόπος (ποταμοί, χείμαρροι, λίμνες, πηγές)
Πλωτός ποταμός: ποταμός, στον οποίον μπορούν να πλεύσουν πλοία γνωστά ως ποταμόπλοια
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισμένοι σε τρεις ομάδες εξετάζουμε την ύδρευση και την άρδευση σε χώρες με πλούσιο υδρογραφικό δίκτυο (Ολλανδία), με λιγότερο πλούσιο δίκτυο (Ελλάδα) και με φτωχό δίκτυο (Αίγυπτος). Θα χρησιμοποιήσουμε εγκυκλοπαίδειες, το Διαδίκτυο ή όποια άλλη πηγή διαθέτουμε.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Ένας μύθος για την ίδρυση των Ολυμπιακών Αγώνων
Σύμφωνα με μια παράδοση η γέννηση των Ολυμπιακών Αγώνων συνδέεται με έναν από τους άθλους του Ηρακλή, του πιο αγαπημένου ήρωα των αρχαίων Ελλήνων. Ο μύθος λέει ότι ο Αυγείας ζήτησε από τον Ηρακλή, έναντι αμοιβής, να του καθαρίσει τους στάβλους. Ο ήρωας τα κατάφερε (χρησιμοποιώντας το νερό ποταμών), αλλά ο Αυγείας δεν τήρησε την υπόσχεσή του. Ο Ηρακλής εξοντώνοντας τους αρχηγούς του στρατού του Αυγεία κατάφερε να νικήσει και να σκοτώσει και τον ίδιο. Σε ανάμνηση της νίκης του όρισε να γίνονται αθλητικοί αγώνες στην Ηλεία προς τιμήν του πατέρα του, του Δία. Σύμφωνα με το μύθο ο Ηρακλής έφερε από τη χώρα των Yπερβορείων την αγριελιά, με τα κλαδιά της οποίας στεφάνωναν τους νικητές. Οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν ότι ο ίδιος ο Ηρακλής συμμετείχε σε διάφορα ολυμπιακά αγωνίσματα και ότι συγκέντρωσε πλήθος κόσμου γύρω από τη διοργάνωση, θεωρώντας ότι αυτή θα ήταν η αρχή της συμφιλίωσης για τους Έλληνες.
Αθήνα 2004
Κεφάλαιο 16: Οι φυσικές καταστροφές και οι συνέπειές τους στη ζωή των ανθρώπων
Κεφάλαιο 16: Οι φυσικές καταστροφές και οι συνέπειές τους στη ζωή των ανθρώπων
Ηφαίστεια – Σεισμοί
Ηφαίστεια – Σεισμοί
Η εσωτερική κατασκευή της Γης μοιάζει με κρεμμύδι, αφού αποτελείται από διαδοχικά στρώματα. Το εξωτερικό στρώμα είναι στερεό, λέγεται λιθόσφαιρα και αποτελείται από δώδεκα μεγάλες πλάκες, τις λιθοσφαιρικές πλάκες.
Όταν δύο πλάκες πλησιάζουν μεταξύ τους, η μία βυθίζεται κάτω από την άλλη, λιώνει και μετατρέπεται σε μάγμα. Το μάγμα μέσα από ρωγμές που δημιουργούνται ανεβαίνει προς την επιφάνεια της Γης με τη μορφή λάβας. Έτσι δημιουργείται το ηφαίστειο.
Επιπλέον με την κίνηση αυτή προκαλούνται συγκρούσεις και μεγάλες αναστατώσεις στις περιφέρειες των λιθοσφαιρικών πλακών, με αποτέλεσμα οι περιοχές που βρίσκονται πάνω από τις πλάκες αυτές να υποφέρουν από σεισμούς. Οι σεισμοί προκαλούν σοβαρές καταστροφές σε κτίρια, δρόμους, γέφυρες και άλλες κατασκευές του ανθρώπου.
Εικόνα 16.1α: Η δομή του ηφαιστείου
Εικόνα 16.1β: Το μάγμα του ηφαιστείου
Έκρηξη του ηφαιστείου Κολίμα στο Μεξικό, 22/1/2015
Εικόνα 16.2: Καταστροφή από σεισμό
Τσουνάμι
Η λέξη τσουνάμι είναι ιαπωνική και σημαίνει «κύμα στο λιμάνι». Πρόκειται για γιγάντια θαλάσσια κύματα, τα οποία συνήθως γίνονται επικίνδυνα όταν φτάνουν σε παράλιες περιοχές. Το τσουνάμι μπορεί να προκληθεί από ποίκιλες αιτίες, όπως είναι η κατολίσθηση, ή έκρηξη ηφαιστείου, ο υποθαλάσσιος σεισμός κ.ά.
Ινδονησία 2004
Ένα από τα πλέον καταστρεπτικά τσουνάμι της σύγχρονης ιστορίας (και αυτό με τον μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπινων θυμάτων), εκδηλώθηκε μετά τον σεισμό της 26ης Δεκεμβρίου 2004 στην Ινδονησία, μεγέθους 9,3 Ρίχτερ και είχε ως αποτέλεσμα, σχεδόν 250.000 νεκρούς και τεράστιες υλικές ζημιές.
Βεζούβιος - Ηφαίστειο Σαντορίνης
Μελετήστε τον παγκόσμιο χάρτη κατανομής ηφαιστείων και σεισμών και καταγράψτε τις περιοχές, όπου υπάρχει μεγάλη δραστηριότητα. Ας συζητήσουμε τις παρατηρήσεις σας.
⦿ Απάντηση
Στον τον παγκόσμιο χάρτη κατανομής ηφαιστείων και σεισμών παρατηρούμε μεγαλύτερη δραστηριότητα εκεί που ενώνονται οι λιθοσφαιρικές πλάκες.
Η χώρα μας έχει έντονη σεισμική δραστηριότητα. Όλοι πρέπει να ζούμε με τους σεισμούς. Ας συζητήσουμε ποιες πρέπει να είναι οι πρώτες αντιδράσεις μας σε περίπτωση σεισμού.
Διάβρωση
Διάβρωση
Πολλές φορές ο άνεμος, το νερό και οι μεγάλες μεταβολές της θερμοκρασίας (εξωγενείς δυνάμεις) προκαλούν θρυμματισμό των πετρωμάτων της επιφάνειας της Γης. Τότε λέμε ότι γίνεται αποσάθρωση. Στη συνέχεια το νερό και ο αέρας παρασύρουν τα υλικά της αποσάθρωσης προκαλώντας μείωση (φάγωμα) του εδάφους. Το φαινόμενο αυτό λέγεται διάβρωση. Τα υλικά της διάβρωσης μεταφέρονται πάλι από το νερό και τον αέρα και εναποτίθενται σε άλλες περιοχές αλλάζοντας τη μορφή της επιφάνειας της Γης. Η διαδικασία αυτή λέγεται εναπόθεση.
Συζητήστε τη δράση της βροχής, του ανέμου και των μεταβολών της θερμοκρασίας στα μνημεία της ανθρωπότητας.
Εικόνα 16.4: Αποτελέσματα διάβρωσης
⦿ Απάντηση
Τα μνημεία της ανθρωπότητας απειλούνται με καταστροφή όχι μόνο από τον άνθρωπο αλλά και από φυσικά αίτια (βροχή, άνεμοι και έντονες μεταβολές της θερμοκρασίας).
Το νερό της βροχής εισχωρεί στις ρωγμές της πέτρας μαζί με συστατικά από το έδαφος, όπως άλατα. Τα άλατα, όταν το νερό εξατμίζεται σε περιόδους ξηρασίας, κρυσταλλώνονται προκαλώντας διάβρωση. Συνήθως αυτό συμβαίνει σε μνημεία που βρίσκονται κοντά στη θάλασσα.
Το νερό επίσης, με τη μορφή της όξινης βροχής (διοξείδιο του θείου και οξείδιο του αζώτου από τα καυσαέρια), προκαλεί καταστροφή στο μάρμαρο.
Το νερό που βρίσκεται μέσα στα πετρώματα, με την πτώση της θερμοκρασίας μετατρέπεται σε πάγο, με συνέπεια να ασκεί μεγάλες πιέσεις και να προκαλεί θραύσεις.
Η κλιματική αλλαγή θα επηρεάσει τα επόμενα χρόνια πολλά μνημεία που βρίσκονται κοντά στη θάλασσα (π.χ. Βενετία), καθώς αναμένεται άνοδος της στάθμης της θάλασσας και συχνότερα ακραία καιρικά φαινόμενα.
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Βλάστηση: ο τρόπος ανάπτυξης των φυτών μιας περιοχής.
Βρύα: πολύ μικρά φυτά (μερικά τα παρατηρούμε μόνο με μεγεθυντικό φακό), που σχηματίζουν τάπητες και καλύπτουν βράχια, δέντρα, κεραμίδια κτλ.
Λειχήνες: φυτικοί οργανισμοί που ζουν σε όλες τις περιοχές του κόσμου, αλλά κυριαρχούν σε περιοχές, όπου δεν μπορούν να επιβιώσουν άλλα φυτά, όπως στις πολικές περιοχές και στα πολύ μεγάλα υψόμετρα.
Πανίδα: το σύνολο των ζώων που ζουν σε μια περιοχή μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή.
Φυτική διάπλαση: είδος βλάστησης χαρακτηριστικό μιας περιοχής.
Χλωρίδα: το σύνολο των αυτοφυών φυτών που υπάρχουν σε μια περιοχή.
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόμαστε σε τρεις ομάδες, επιλέγουμε έναν μεσημβρινό και καταγράφουμε τα είδη βλάστησης και τα ζώα, που συναντάμε κατά το φανταστικό μας ταξίδι από τον Βόρειο προς τον Νότιο Πόλο.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Ελληνική χλωρίδα και πανίδα
Τα περισσότερα ελληνικά δάση χαρακτηρίζονται ως μεσογειακά. Πρόκειται για οικοσυστήματα προσαρμοσμένα σε ξηρά, ζεστά καλοκαίρια και σε ψυχρούς χειμώνες. Πολλά είναι τα σπάνια και ενδημικά είδη δέντρων που απαντώνται εδώ, όπως είναι το κεφαλλονίτικο έλατο, το ρόμπολο και η αμπελιτσιά, καθώς και δέντρα που εξαπλώνονται σε όλη την Ευρώπη, αλλά έχουν στη χώρα μας τα νότια σύνορά τους, όπως είναι η δασική πεύκη, η ερυθρελάτη και η οξιά. Εκτός από τα πολυάριθμα είδη πουλιών, ερπετών και εντόμων, αξιόλογη είναι και η ποικιλία των θηλαστικών που ζουν στα ελληνικά δάση, με πιο γνωστά την καφέ αρκούδα, τον αγριόγατο, το τσακάλι, το λύκο και τον ασβό.
WWF
Κεφάλαιο 17: Οι ανθρώπινες δραστηριότητες ως παράγοντας μεταβολών στην επιφάνεια της Γης
Κεφάλαιο 17: Οι ανθρώπινες δραστηριότητες ως παράγοντας μεταβολών στην επιφάνεια της Γης
Εικόνα 17.1: Ανθρώπινα έργα
Παρατηρώντας τις εικόνες συζητήστε για τις ανθρώπινες δραστηριότητες που προκαλούν μεταβολές στην επιφάνεια της Γης.
⦿ Απάντηση
Οι ανθρώπινες δραστηριότητες που προκαλούν μεταβολές στην επιφάνεια της Γης, αν και είναι αρκετά χρήσιμες για τον άνθρωπο, είναι οι εξής:
Τα έργα οδοποιίας (διάνοιξη δρόμων, σήραγγες, γέφυρες) μπορεί να διευκολύνουν την κυκλοφορία, αλλά αλλάζουν εντελώς τη μορφολογία του εδάφους.
Η κατασκευή φραγμάτων μπορεί να βοηθάει στην αποταμίευση γλυκού νερού και να προστατεύει από πλημμύρες τις γύρω περιοχές, αλλά καταστρέφει την παραποτάμια χλωρίδα και πανίδα της περιοχής.
Η επέκταση των πόλεων εις βάρος δασικών περιοχών, καταστρέφει τη χλωρίδα της περιοχής.
Οι εμπρησμοί και οι πυρκαγιές από σκουπίδια οδηγούν στην καταστροφή της χλωρίδας και της πανίδας της περιοχής.
Το μπάζωμα των ρεμάτων με σκουπίδια ή οικοδομικά υλικά οδηγεί σε φονικές πλημμύρες ύστερα από έντονες βροχοπτώσεις.
Η παράνομη υλοτομία, η αποξήρανση των λιμνών, η αποψίλωση των δασών και η ύπαρξη ολοένα και περισσότερων ορυχείων και λατομείων αλλοιώνει τη μορφή της επιφάνειας της Γης.
Εικόνα 17.2: Καταστροφή εξαιτίας ανθρώπινης δραστηριότητας
Ας συζητήσουμε την καταστροφή της φύσης (εικόνα 17.2) που οφείλεται στην ανθρώπινη παρέμβαση. Ας καταγράψουμε τα αποτελέσματα αυτής της ανθρώπινης παρέμβασης.
⦿ Απάντηση
Η καταστροφή των δασικών εκτάσεων οφείλεται κυρίως στις πυρκαγιές. Ένα μικρό ποσοστό αιτιών των πυρκαγιών οφείλεται σε φυσικά αίτια, όπως οι κεραυνοί, ενώ το μεγαλύτερο ποσοστό προκαλείται από ανθρώπινη δραστηριότητα εσκεμμένη ή από αμέλεια. Δεν είναι τυχαίο ότι 9 στις 10 πυρκαγιές οφείλεται σε ανθρώπινη παρέμβαση.
Πυρκαγιές από εμπρησμούς από αμέλεια: Εδώ θα μπορούσαμε να κατατάξουμε την απόρριψη αναμμένων τσιγάρων, την καύση των καλαμιών των αγρών ή το κάψιμο ξερών χόρτων, κλαδιών κτλ., τις βολές του πυροβολικού και των λοιπών όπλων των Ενόπλων Δυνάμεων, από τις εξατμίσεις των αυτοκινήτων, τα καλώδια ηλεκτρικού ρεύματος, το κάψιμο των σκουπιδιών κ.ά.
Πυρκαγιές από εμπρησμούς από πρόθεση: Εδώ θα μπορούσαμε να κατατάξουμε τις πυρκαγιές που γίνονται εσκεμμένα για τη δημιουργία βοσκοτόπων ή χωραφιών, ή το χειρότερο για οικοπεδοποίηση (σε περιοχές που η αξία της γης είναι πολύ υψηλή). Στην κατηγορία αυτή οφείλονται πολλές από τις πιο καταστροφικές πυρκαγιές γιατί συνήθως οι εμπρηστές λαμβάνουν μέτρα και επιλέγουν ημέρες που ευνοούν τη γρήγορη και μεγάλη εξάπλωσή τους (δυνατοί άνεμοι, υπερβολική ζέστη).
Όταν όμως ένα δάσος καταστρέφεται, έχουμε τεράστιες, ανεπανόρθωτες, ανυπολόγιστες συνέπειες στο περιβάλλον, στην οικονομία, στη ζωή μας:
Υποβαθμίζεται γενικά το περιβάλλον, οι οικολογικές συνθήκες χειροτερεύουν και μπορούν να κάνουν δύσκολη τη δημιουργία και πάλι δασών και να επιφέρουν ανεπανόρθωτη και επικίνδυνη διατάραξη της βιολογικής ισορροπίας.
Εκτίθενται τα εδάφη στη διαβρωτική δράση των βροχών και στον κίνδυνο να παρασυρθούν στη θάλασσα.
Δημιουργούνται χείμαρροι και ενισχύονται οι πλημμύρες.
Μειώνεται η δυνατότητα των εδαφών να συγκρατήσουν τα νερά των βροχών και να εμπλουτίσουν τα υπόγεια νερά, τις πηγές και τα ποτάμια, με αποτέλεσμα τη λειψυδρία.
Στερούμαστε την πολύτιμη ξυλεία και τα άλλα δασικά προϊόντα ακόμα και την παραγωγή οξυγόνου για πολλά χρόνια, μέχρι να ξαναγίνει -αν ξαναγίνει- το δάσος όπως ήταν πριν καεί.
Γίνε εσύ ο δάσκαλος και συντόνισε τη συζήτηση με θέμα την καταγραφή των ανθρώπινων δραστηριοτήτων που καταστρέφουν το περιβάλλον.
⦿ Απάντηση
Η συζήτηση με θέμα τις ανθρώπινες δραστηριότητες που καταστρέφουν το περιβάλλον θα περιστραφεί γύρω από τα εξής θέματα:
Εμπρησμοί
Παράνομη υλοτομία
Αποξήρανση λιμνών
Κατασκευή φραγμάτων και έργων οδοποιίας
Υπερβόσκηση
Επέκταση πόλεων
Ατμοσφαιρική ρύπανση (καυσαέρια, βιομηχανία)
Συσσώρευση σκουπιδιών και μπάζωμα ρεμάτων
Ρύπανση νερών (λύματα εργοστασίων, αλόγιστη χρήση λιπασμάτων/φυτοφαρμάκων)
Μελετήστε την ανακοίνωση της WWF και βρείτε:
τον θετικό ρόλο των δασών στην ανθρώπινη επιβίωση
τις ανθρώπινες παρεμβάσεις, που εμποδίζουν την ευεργετική λειτουργία των δασών
τα μέτρα άμεσης προστασίας των δασών
⦿ Απάντηση
Η ύπαρξη του δάσους, σύμφωνα με την ανακοίνωση της WWF, πέρα από την παραγωγή οξυγόνου μας προσφέρει τα εξής:
Βελτιώνει την καθαρότητα του νερού μέσω του φυσικού φιλτραρίσματος των υπογείων υδάτινων ρευμάτων με τις ρίζες των δέντρων, απομακρύνοντας τα τοξικά στοιχεία όπως λιπάσματα και φυτοφάρμακα.
Ελαχιστοποιείται ο κίνδυνος κατολίσθησης, καθίζησης και γενικότερα οποιασδήποτε μορφής διάβρωσης του εδάφους και αυξάνει τις διαθέσιμες ποσότητες ύδατος.
Οι ανθρώπινες παρεμβάσεις που εμποδίζουν την ευεργετική λειτουργία των δασών είναι οι εξής:
Υπερβόσκηση
Εμπρησμοί ή πυρκαγιές από αμέλεια
Αλόγιστη και παράνομη υλοτομία
Παράνομη οικοδόμηση σε δασικές εκτάσεις
Εναπόθεση σκουπιδιών και μετατροπή δασών σε σκουπιδότοπους
Τα μέτρα άμεσης προστασίας των δασών είναι τα εξής:
Συχνή περιπολία και επαγρύπνηση πολιτών και πυροσβεστικής.
Δημιουργία αντιπυρικών ζωνών.
Να μην τοποθετούμε ή να εγκαταλείπουμε εύφλεκτες ύλες, άχρηστα είδη και απορρίμματα μέσα σε δάση ή δασικές εκτάσεις και μέχρις απόστασης τριακοσίων μέτρων.
Να μην καίμε αγρούς ή αγροτικές εκτάσεις ή χορτολιβαδικά εδάφη όταν βρίσκονται μέσα σε δάση ή δασικές εκτάσεις ή κοντά τους και μέχρις απόστασης τριακοσίων μέτρων κτλ. Γενικά δεν πρέπει να γίνεται χρήση της φωτιάς στο ύπαιθρο.
Λήψη μέτρων για την παράνομη υλοτομία και τιμωρία όσων τα παραβαίνουν
Απαγόρευση της αυθαίρετης δόμησης σε δασικές εκτάσεις και καταγγελία όσων παραβαίνουν τον νόμο στην οικεία πολεοδομία.
Ο άνθρωπος, στην προσπάθειά του να εκμεταλλευτεί τη φύση, πολλές φορές προκαλεί μεταβολές στο περιβάλλον, οι οποίες στη συνέχεια γίνονται αιτίες προβλημάτων.
Πολλοί είναι οι συνάνθρωποί μας που πλήττονται από καταστροφές, τις οποίες προκαλούν οι ανθρώπινες παρεμβάσεις. Για παράδειγμα, η συνήθειά μας να ρίχνουμε στην κοίτη των ποταμών απορρίμματα από κατεδάφιση οικοδομής μπορεί να γίνει αιτία πλημμύρας και να καταστρέψει περιουσίες. Μια απότομη κατολίσθηση κατά την κατασκευή ενός έργου μπορεί να προκαλέσει ανθρώπινα θύματα. Σε αυτές τις περιπτώσεις όλοι έχουμε χρέος να συμπαραστεκόμαστε στους πάσχοντες συνανθρώπους μας και να συμμετέχουμε ενεργά βοηθώντας τους, ώστε να απαλύνουμε τις επιπτώσεις της καταστροφής.
Ας συζητήσουμε τις ανθρώπινες παρεμβάσεις που μπορεί να προκαλέσουν αυτές τις καταστροφές και πώς πρέπει ο άνθρωπος να δραστηριοποιηθεί για να μην επαναληφθούν.
⦿ Απάντηση
Οι ανθρώπινες δραστηριότητες που προκαλούν μεταβολές ή και καταστροφές στο φυσικό περιβάλλον, παρόλο που μπορεί να είναι αρκετά χρήσιμες για τον άνθρωπο, είναι οι εξής:
Τα έργα οδοποιίας (διάνοιξη δρόμων, σήραγγες, γέφυρες) μπορεί να διευκολύνουν την κυκλοφορία αλλά αλλάζουν εντελώς τη μορφολογία του εδάφους.
Η κατασκευή φραγμάτων μπορεί να βοηθά στην αποταμίευση γλυκού νερού και να προστατεύει από τις πλημμύρες τις γύρω περιοχές αλλά καταστρέφουν την παραποτάμια χλωρίδα και πανίδα της περιοχής.
Η επέκταση των πόλεων εις βάρος δασικών περιοχών, καταστρέφει τη χλωρίδα της περιοχής
Οι εμπρησμοί και οι πυρκαγιές από σκουπίδια, οδηγούν στην καταστροφή της χλωρίδας και της πανίδας της περιοχής
Το μπάζωμα των ρεμάτων με σκουπίδια ή οικοδομικά υλικά οδηγεί σε φονικές πλημμύρες ύστερα από έντονες βροχοπτώσεις.
Η παράνομη υλοτομία, η αποξήρανση των λιμνών, η αποψίλωση των δασών και η ύπαρξη ολοένα και περισσότερων ορυχείων και λατομείων αλλοιώνει τη μορφή της επιφάνειας της Γης.
Ο άνθρωπος θα πρέπει να ευαισθητοποιηθεί απέναντι στην προστασία του περιβάλλοντος συμμετέχοντας σε προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και εθελοντισμού. Η πολιτεία οφείλει να θεσπίσει κάποιους νόμους υπέρ της προστασίας του περιβάλλοντος και να φροντίζει για την τήρησή τους. Επίσης, οι μεγάλες βιομηχανίες οφείλουν να υιοθετήσουν μέτρα υπέρ της προστασίας του περιβάλλοντος χωρίς ταυτόχρονα να χάνουν κέρδος από την οικονομική τους δραστηριότητα.
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισμένοι σε δύο ομάδες κατασκευάζουμε μία μακέτα του τόπου μας, όπως είναι σήμερα και μία μακέτα του τόπου, όπως τον φανταζόμαστε χωρίς τις ανθρώπινες παρεμβάσεις.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Φράγματα
Η δημιουργία φραγμάτων απαιτεί σημαντικές καταστροφικές επεμβάσεις του ανθρώπου στη φύση (υλοτομία, ανατινάξεις τεράστιων βράχων, διανοίξεις δρόμων, άντληση και εκτροπή του υπάρχοντος νερού). Το τοπίο αλλάζει δραματικά. Μετά την κατασκευή ενός φράγματος το ποτάμι με το ρέον νερό μετατρέπεται σε βαθιά λίμνη αλλάζοντας τελείως τα οικολογικά χαρακτηριστικά της περιοχής. Ελαττώνεται η ποσότητα νερού και η ύλη που φέρνει το νερό προς τις εκβολές του ποταμού έχει ως συνέπεια να απειλούνται η χλωρίδα και η πανίδα στο «δέλτα» των ποταμών. Τα φράγματα λόγω του μεγάλου μήκους της σχηματιζόμενης βαθιάς λίμνης αποκόπτουν τις μετακινήσεις τόσο των ψαριών κατά μήκος των ποταμών όσο και των χερσαίων ζώων κατά πλάτος των ποταμών. Στη χώρα μας υπάρχουν φράγματα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, τα οποία αλλοιώνουν την επιφάνεια της Γης και καταστρέφουν τη χλωρίδα και την πανίδα.
Διασκευή από κείμενο του «Virtual School»
Page updated
Google Sites
Report abuse