Γεωγραφία ΣΤ΄
Α΄ ΕΝΟΤΗΤΑ
Η Γη ως ουράνιο σώμα
Εκπαιδευτικό υλικό, διαδραστικές εφαρμογές, παρουσιάσεις
Embedded Files
Εισαγωγή
Εισαγωγή
Στην ενότητα αυτή θα μάθετε για:
το σχήμα και τις κινήσεις της Γης
τους πόλους, τον Ισημερινό και τα ημισφαίρια της Γης
τους παράλληλους κύκλους και τους μεσημβρινούς
τον άξονα και την περιστροφή της Γης
την περιφορά της Γης γύρω από τον Ήλιο
το ηλιακό μας σύστημα
Κεφάλαιο 1: Το σχήμα και οι κινήσεις της Γης
Κεφάλαιο 1: Το σχήμα και οι κινήσεις της Γης
Το σχήμα της Γης
Το σχήμα της Γης
Η Γη μας είναι ένα ουράνιο σώμα. Έχει σχήμα σχεδόν σφαιρικό, ελαφρά συμπιεσμένο στις κορυφές και διογκωμένο στη μέση. Το σχήμα αυτό λέγεται γεωειδές.
Ας πάρουμε δύο πορτοκάλια και ας τα κόψουμε, όπως φαίνεται στο σχήμα, το ένα οριζόντια (στη μέση) και το άλλο εγκάρσια. Με τον χάρακα μετρούμε τις διαμέτρους των δύο μισών πορτοκαλιών. Τι παρατηρούμε;
Εικόνα 1.1: Οριζόντια και εγκάρσια τομή
Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με το σχήμα της Γης. Η διάμετρός της στη μέση είναι μεγαλύτερη από τη διάμετρό της από τη μία κορυφή μέχρι την άλλη.
Οι κινήσεις της Γης
Οι κινήσεις της Γης
Ας «μεταφέρουμε» τη Γη στην τάξη μας. Παίρνουμε την υδρόγειο σφαίρα και με την παλάμη μας τη βάζουμε σε κίνηση.
Η Γη, όπως και η υδρόγειος σφαίρα, κινείται γύρω από τον νοητό (φανταστικό) άξονά της από δυτικά προς ανατολικά. Η κίνηση αυτή της Γης λέγεται περιστροφή.
Μια πλήρης περιστροφή χρειάζεται 24 ώρες.
Η Γη κινείται επίσης και γύρω από τον Ήλιο. Η κίνησή της αυτή λέγεται περιφορά.
Εικόνα 1.2α: Η ώρα είναι 10:00 π.μ.
Εικόνα 1.2β: Η ώρα είναι 4:00 μ.μ.
Εικόνα 1.2γ: Η ώρα είναι 7:00 μ.μ.
Η περιφορά της Γης γύρω από τον Ήλιο διαρκεί 365 ημέρες
και 6 ώρες, δηλαδή 1 έτος και 6 ώρες.
Yπολογίστε τι συμβαίνει με το άθροισμα αυτών των 6 ωρών σε τέσσερα συνεχόμενα έτη. Μήπως τώρα μπορείτε να εξηγήσετε γιατί κάθε τέσσερα έτη έχουμε μία ημέρα περισσότερη, δηλαδή την 29η Φεβρουαρίου;
⦿ Απάντηση
Η Γη χρειάζεται περίπου 365 ημέρες και 6 ώρες για να κάνει μία πλήρη περιφορά γύρω από τον Ήλιο.
Σε τέσσερα χρόνια, οι 6 επιπλέον ώρες προστίθενται:
6 × 4 = 24 ώρες = 1 ημέρα
Έτσι, κάθε τέσσερα χρόνια συγκεντρώνεται περίπου μία επιπλέον ημέρα, η οποία προστίθεται στον Φεβρουάριο.
Γι' αυτό ο Φεβρουάριος έχει 29 ημέρες αντί για 28 και το έτος έχει 366 ημέρες αντί για 365.
Ας σχεδιάσουμε τη Γη στο παρακάτω σχήμα σε τέσσερα διαφορετικά σημεία πάνω στην έλλειψη που δείχνει την περιφορά της γύρω από τον Ήλιο. Με τον χάρακα μετρούμε τις αποστάσεις της Γης από τον Ήλιο. Τι παρατηρούμε;
⦿ Απάντηση
Παρατηρούμε ότι η απόσταση της Γης από τον Ήλιο δεν είναι πάντα η ίδια. Σε ορισμένα σημεία της τροχιάς της η Γη βρίσκεται πιο κοντά στον Ήλιο, ενώ σε άλλα πιο μακριά.
Διαπιστώνουμε ότι η απόσταση της Γης από τον Ήλιο δεν είναι σταθερή. Αυτό οφείλεται στην ελλειπτική τροχιά που διαγράφει, καθώς κινείται γύρω από αυτόν.
Εξάσκηση
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Γεωειδές: το σχήμα της Γης, που είναι συμπιεσμένο στις κορυφές και διογκωμένο στη μέση
Ελλειπτική τροχιά: η νοητή καμπύλη γραμμή που διαγράφει η Γη, καθώς κινείται γύρω από τον Ήλιο
Περιστροφή: η κίνηση της Γης γύρω από τον άξονά της
Περιφορά: η κίνηση της Γης γύρω από τον Ήλιο
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ας παίξουμε θέατρο. Ένα παιδί θα παριστάνει τον Ήλιο και ένα άλλο παιδί τη Γη, που θα γυρίζει γύρω από τον εαυτό της και γύρω από τον Ήλιο ταυτόχρονα. Το παιχνίδι θα επαναληφθεί και με άλλους συμμαθητές μας.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Το δίσεκτο έτος
Όπως αναφέρθηκε στο κείμενο, κάθε τέσσερα έτη έχουμε μία ημέρα επιπλέον, την οποία προσθέσαμε στον μήνα Φεβρουάριο. Το έτος με τις 366 ημέρες λέγεται δίσεκτο. Παλαιότερα ο λαός μας δεν γνώριζε την εξήγηση αυτή και, επειδή είχε την τάση να προικίζει με υπερφυσικές ιδιότητες οτιδήποτε δεν μπορούσε να εξηγήσει, έπλασε διάφορους μύθους και δοξασίες γύρω από τη «δίσεχτη χρονιά»…
Πώς βρίσκουμε, όμως, πότε ένα έτος είναι δίσεκτο; Απομονώνουμε τα δύο τελευταία ψηφία και υπολογίζουμε αν ο αριθμός διαιρείται με το 4. Π.χ. 1996 → 96:4=24
Οι συγγραφείς
«… και σαν την επαντρέψανε την Αρετή στα ξένα
και μπήκε χρόνος δίσεχτος και μήνες οργισμένοι
κι έπεσε το θανατικό κι οι εννιά αδερφοί πεθάναν,
βρέθηκε η μάνα μοναχή σαν καλαμιά στον κάμπο»
Του νεκρού αδερφού (Δημοτικό)
Κεφάλαιο 2: Οι πόλοι, ο Ισημερινός, οι παράλληλοι κύκλοι και οι μεσημβρινοί της Γης
Κεφάλαιο 2: Οι πόλοι, ο Ισημερινός, οι παράλληλοι κύκλοι και οι μεσημβρινοί της Γης
Πόλοι και μεσημβρινοί
Πόλοι και μεσημβρινοί
Το βορειότερο άκρο της Γης είναι ο Βόρειος Πόλος και το νοτιότερο άκρο της ο Νότιος Πόλος.
Παρατηρήστε την υδρόγειο σφαίρα και πείτε τι ενώνει ο νοητός άξονας της Γης και από πού περνά. Βρείτε με βάση τα σημεία του ορίζοντα σε ποιο πόλο είναι πιο κοντά η χώρα μας.
⦿ Απάντηση
Ο νοητός άξονας της Γης ενώνει τους δύο πόλους της, δηλαδή τον βόρειο και τον νότιο πόλο και περνά από το κέντρο της. Η Ελλάδα βρίσκεται κοντά στον βόρειο πόλο.
Στην υδρόγειο σφαίρα εντοπίζουμε και κυκλικές γραμμές που συνδέουν τους δύο πόλους της Γης. Οι γραμμές αυτές ονομάζονται μεσημβρινοί. Ο μεσημβρινός που περνά από το αστεροσκοπείο του Γκρίνουιτς του Λονδίνου ορίστηκε ως ο Πρώτος Μεσημβρινός. Με βάση τον Πρώτο Μεσημβρινό ορίζουμε στη Γη το ανατολικό και το δυτικό ημισφαίριο.
Εικόνα 2.1: Ανατολικό και δυτικό ημισφαίριο της Γης
Ισημερινός και παράλληλοι κύκλοι
Ισημερινός και παράλληλοι κύκλοι
Στην υδρόγειο σφαίρα διακρίνονται επίσης οριζόντιες κυκλικές γραμμές, οι παράλληλοι κύκλοι. Ο μεγαλύτερος παράλληλος κύκλος είναι ο Ισημερινός, μία φανταστική γραμμή που χωρίζει τη Γη σε δύο ίσα μέρη, στο βόρειο και το νότιο ημισφαίριο.
Εικόνα 2.2: Βόρειο και νότιο ημισφαίριο της Γης
Ας εντοπίσουμε στον παγκόσμιο χάρτη της τάξης μας την Ισπανία, τη Νιγηρία, την Αυστραλία, την Ιαπωνία και τη Βενεζουέλα και ας βρούμε ποιες από αυτές τις χώρες βρίσκονται στο βόρειο και ποιες στο νότιο ημισφαίριο.
⦿ Απάντηση
Βόρειο ημισφαίριο: Ισπανία, Νιγηρία, Ιαπωνία, Βενεζουέλα
Νότιο ημισφαίριο: Αυστραλία
Βρείτε στην υδρόγειο σφαίρα τον Ισημερινό. Ταξιδέψτε κατά μήκος του και ονομάστε τις χώρες που θα συναντήσετε.
⦿ Απάντηση
Αν ξεκινήσουμε από τη Νότια Αμερική θα συναντήσουμε: Εκουαδόρ, Κολομβία, Βραζιλία, Γκαμπόν, Κονγκό, Ζαΐρ, Ουγκάντα, Κένυα, Σομαλία, Μαλδίβες, Ινδονησία, Κιριμπάτι.
Εικόνα 2.3α: Ινδονησία
Εικόνα 2.3γ: Αμαζόνιος
Εικόνα 2.3β: Βόρνεο
Εικόνα 2.3δ: Ουγκάντα
Εικόνα 2.3ε: Κένυα
Ταξιδέψτε κατά μήκος του Ισημερινού, εντοπίστε τις παραπάνω χώρες και συζητήστε για τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που παρατηρείτε στις φωτογραφίες.
⦿ Απάντηση
Η Ινδονησία είναι νησιωτικό κράτος της Νοτιοανατολικής Ασίας, που απαρτίζεται από περίπου 18.000 νησιά, εκ των οποίων τα 6000 είναι μόνο κατοικημένα. Πρωτεύουσά της είναι η Τζακάρτα. Το κλίμα της Ινδονησίας είναι τροπικό με δύο εποχές: την υγρή εποχή των μουσώνων (Νοέμβριος-Μάρτιος) και την ξηρή εποχή (Ιούνιος-Οκτώβριος). Όπως φαίνεται και στην εικόνα το τροπικό κλίμα ευνοεί την βλάστηση τροπικών φυτών όπως ο φοίνικας και την ύπαρξη εξωτικών αμμωδών παραλιών.
Η Βόρνεο είναι το μεγαλύτερο νησί της Ινδονησίας και το τρίτο μεγαλύτερο νησί στον κόσμο. Συγκεκριμένα το 73% της έκτασης του νησιού ανήκει στην Ινδονησία, το 26% στη Μαλαισία και το υπόλοιπο 1% της συνολικής έκτασης σχηματίζει το κράτος του Μπρουνέι. Η Βόρνεο περιλαμβάνει ένα από τα παλαιότερα τροπικά δάση στον κόσμο. Στην φωτογραφία φαίνεται ο συνήθης τρόπος δόμησης των σπιτιών τους, τα οποία φτιάχνονται πάνω σε πασσάλους ώστε να αποφεύγεται η υγρασία και η μούχλα στα σπίτια τους.
Ο Αμαζόνιος είναι ένας από τους μεγαλύτερους ποταμούς της Γης. Διαρρέει τη Νότια Αμερική από τις Άνδεις ως τις εκβολές του, στον Ατλαντικό Ωκεανό. Γενικά θεωρείται ο δεύτερος μακρύτερος ποταμός στη Γη μετά τον Νείλο. Ο Αμαζόνιος είναι γνωστός για την τεράστια ζούγκλα που τον περιβάλλει γνωστή και ως «τροπικό δάσος του Αμαζονίου» όπου κατοικούσαν και εξακολουθούν και σήμερα να κατοικούν, τουλάχιστον στις πιο απομακρυσμένες ζώνες του, διάσπαρτες φυλές Ινδιάνων. Στη φωτογραφία φαίνεται ένας κάτοικος του δάσους του Αμαζονίου να διασχίζει τον ποταμό με κανό.
Η Ουγκάντα είναι χώρα της Αφρικανικής ηπείρου με πρωτεύουσα και μεγαλύτερη πόλη την Καμπάλα. Επειδή η Ουγκάντα βρίσκεται στον ισημερινό, το κλίμα της είναι τροπικό, αλλά λόγω του μεγάλου υψόμετρου οι θερμοκρασίες είναι χαμηλότερες. Στη φωτογραφία φαίνεται μια καλύβα ενός οικισμού μέσα σε τροπικό δάσος από φοίνικες, που είναι φτιαγμένη από κλαδιά δέντρων.
Η Κένυα είναι χώρα της Ανατολικής Αφρικής. Το κλίμα της Κένυας είναι καθαρά τροπικό με μια βροχερή και μια ξηρή εποχή και με θερμοκρασίες, τοπία και βλάστηση που παρόλα αυτά ποικίλλουν από περιοχή σε περιοχή. Λόγω της ύπαρξης βουνών, το κλίμα εκεί είναι πιο δροσερό και υγιεινό για τον άνθρωπο, και γι' αυτό και η πρωτεύουσα Ναϊρόμπι όπως και πολλές άλλες πόλεις της Κένυας, είναι χτισμένη σε υψόμετρο άνω των 1.000 μ. Στη φωτογραφία βλέπουμε μια πινακίδα που λέει ότι ο Ισημερινός περνάει από την Κένυα και μας ενημερώνει για το υψόμετρο της περιοχής Νανιούκι (πόλη της Κένυας).
Με τη βοήθεια του παγκόσμιου χάρτη ας εντοπίσουμε ποια ήπειρος βρίσκεται ταυτόχρονα στο βόρειο, στο νότιο, στο ανατολικό και στο δυτικό ημισφαίριο.
Βρες στον παγκόσμιο χάρτη της τάξης σου σε ποιο ημισφαίριο ανήκει η Ελλάδα σε σχέση με: α) τον Μεσημβρινό του Γκρίνουιτς και β) τον Ισημερινό
Εικόνα 2.4: Γκρίνουιτς, Λονδίνο
⦿ Απάντηση
Η Ελλάδα σε σχέση με τον Μεσημβρινό του Γκρίνουιτς βρίσκεται στο ανατολικό ημισφαίριο και σε σχέση με τον Ισημερινό στο βόρειο ημισφαίριο.
Εξάσκηση
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ισημερινός: η φανταστική γραμμή που χωρίζει τη Γη σε δύο ημισφαίρια, το βόρειο και το νότιο
Μεσημβρινός: κάθε ημικύκλιο που ενώνει τους δύο πόλους της Γης
Πρώτος Μεσημβρινός: ο μεσημβρινός που χωρίζει τη Γη στο δυτικό και στο ανατολικό ημισφαίριο και περνά από το Γκρίνουιτς του Λονδίνου
Παράλληλος: ονομάζεται κάθε κύκλος παράλληλος προς τον Ισημερινό
Πόλοι: το βορειότερο και το νοτιότερο άκρο της Γης
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισμένοι σε ομάδες χρησιμοποιούμε διαφορετικά χρώματα πλαστελίνης και χοντρή κλωστή, για να φτιάξουμε ομοιώματα της υδρογείου σφαίρας, όπου διακρίνονται οι Πόλοι, τα ημισφαίρια της Γης, ο Ισημερινός και ο Μεσημβρινός του Γκρίνουιτς.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Ο μεσημβρινός του Γκρίνουιτς
Το Βασιλικό Αστεροσκοπείο του Γκρίνουιτς, κτισμένο λίγα χιλιόμετρα έξω από το κέντρο του Λονδίνου, είναι το παλαιότερο αγγλικό αστεροσκοπείο.
Το 1884 σ´ ένα διεθνές συνέδριο Αστρονομίας καθορίστηκε να θεωρείται ως ο Πρώτος Μεσημβρινός αυτός που περνά από το Αστεροσκοπείο του Γκρίνουιτς. Αυτό συμφωνήθηκε, επειδή οι Άγγλοι αποτελούσαν μεγάλη ναυτική δύναμη της εποχής εκείνης με αποικίες σε όλον τον κόσμο και χρειάζονταν στο αστεροσκοπείο τους να κάνουν τις μετρήσεις για την εύρεση ενός τόπου στο χάρτη της Γης.
ΠΑΠYΡΟΣ ΛΑΡΟYΣ ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΚΑ
Κεφάλαιο 3: Οι γεωγραφικές συντεταγμένες της Γης
Κεφάλαιο 3: Οι γεωγραφικές συντεταγμένες της Γης
Γεωγραφικό πλάτος
Γεωγραφικό πλάτος
Με το υποδεκάμετρο μετρήστε πάνω στον χάρτη της τάξης σας πόσο απέχουν από τον Ισημερινό το Ηράκλειο της Κρήτης και η Λευκωσία, η πρωτεύουσα της Κύπρου. Συγκρίνετε τις τιμές που βρήκατε.
Κάθε παράλληλος κύκλος ενώνει εκείνους τους τόπους της Γης, οι οποίοι απέχουν ίση απόσταση από τον Ισημερινό. Οι τόποι αυτοί έχουν το ίδιο γεωγραφικό πλάτος. Οι παράλληλοι που βρίσκονται στο βόρειο ημισφαίριο δείχνουν βόρειο γεωγραφικό πλάτος, ενώ οι παράλληλοι που βρίσκονται στο νότιο ημισφαίριο δείχνουν νότιο γεωγραφικό πλάτος. Ο μεγαλύτερος παράλληλος είναι ο Ισημερινός. Το μήκος των άλλων παραλλήλων μειώνεται, όσο απομακρυνόμαστε από τον Ισημερινό προς τους πόλους. Το γεωγραφικό πλάτος μετρείται σε μοίρες από 0º έως 90º βόρεια και από 0º έως 90º νότια. Ο Ισημερινός έχει γεωγραφικό πλάτος μηδέν μοίρες.
Εικόνα 3.1: Γεωγραφικές συντεταγμένες
Ας συζητήσουμε τι εννοούμε με τη φράση «H Αθήνα έχει βόρειο γεωγραφικό πλάτος 38 μοίρες».
⦿ Απάντηση
Εννοούμε ότι η Αθήνα βρίσκεται στο βόρειο ημισφαίριο της Γης και συγκεκριμένα στον 38ο παράλληλο κύκλο βόρεια του Ισημερινού.
Γεωγραφικό μήκος
Γεωγραφικό μήκος
Οι μεσημβρινοί δείχνουν την απόσταση ενός τόπου δυτικά ή ανατολικά από τον Πρώτο Μεσημβρινό. Η απόσταση αυτή λέγεται γεωγραφικό μήκος και μετρείται επίσης σε μοίρες από 0º έως 180º δυτικά και από 0º έως 180º ανατολικά.
Ο Πρώτος Μεσημβρινός έχει γεωγραφικό μήκος 0º μοίρες.
Η Καμπέρα, μεγάλη πόλη της Αυστραλίας, έχει 150º ανατολικό γεωγραφικό μήκος. Ας τη βρούμε στον παγκόσμιο χάρτη. Ας βρούμε μια άλλη περιοχή της Γης που να έχει 150º δυτικό γεωγραφικό μήκος.
⦿ Απάντηση
Η Καμπέρα βρίσκεται στην Αυστραλία, κοντά στον 150ό ανατολικό μεσημβρινό. Μια άλλη περιοχή της Γης που βρίσκεται στον 150ό δυτικό μεσημβρινό είναι η Αλάσκα, στη Βόρεια Αμερική. Η γραμμή διασχίζει κάθετα την πολιτεία της Αλάσκας, περνώντας μάλιστα πολύ κοντά από τη μεγαλύτερη πόλη της, το Άνκορατζ.
Έβραζε το κύμα του γαρμπή.
Ήμαστε σκυφτοί κι οι δυο στον χάρτη
γύρισες και μου ’πες πως τον Μάρτη
σ’ άλλους παραλλήλους θα ’χεις μπει.
Σταυρός του Νότου
ΝΙΚΟΣ ΚΑΒΒΑΔΙΑΣ
Ας συζητήσουμε γιατί ο Νίκος Καββαδίας στο ποίημά του αναφέρει: «Ήμαστε σκυφτοί κι οι δυο στον χάρτη».
⦿ Απάντηση
Δύο ναυτικοί μελετούν τον χάρτη και το δίκτυο συντεταγμένων για να προσδιορίσουν τη θέση του πλοίου τους και την πορεία τους.
Δίκτυο συντεταγμένων – Γεωγραφικές συντεταγμένες
Δίκτυο συντεταγμένων – Γεωγραφικές συντεταγμένες
Παρατηρώντας το διπλανό χάρτη βλέπουμε ένα πλήθος γραμμών παράλληλων και κάθετων προς τον Ισημερινό. Είναι οι παράλληλοι και οι μεσημβρινοί που μάθαμε. Οι γραμμές αυτές σχηματίζουν ένα δίκτυο, που λέγεται δίκτυο συντεταγμένων.
Εικόνα 3.2: Ο χάρτης της Γης
Αν μετρήσουμε την απόσταση σε μοίρες ενός παράλληλου κύκλου από τον Ισημερινό, ορίζουμε το γεωγραφικό πλάτος ενός τόπου. Αν μετρήσουμε την απόσταση σε μοίρες ενός μεσημβρινού από τον Πρώτο Μεσημβρινό, ορίζουμε το γεωγραφικό μήκος ενός τόπου. Το γεωγραφικό πλάτος και το γεωγραφικό μήκος αποτελούν τις γεωγραφικές συντεταγμένες του τόπου.
Με τη βοήθεια του παρακάτω χάρτη της Νοτιοανατολικής Μεσογείου ας ταξιδέψουμε έως την Αίγυπτο. Παρατηρούμε ότι η Αλεξάνδρεια έχει 28 μοίρες ανατολικό γεωγραφικό μήκος και το Κάιρο έχει 30 μοίρες βόρειο γεωγραφικό πλάτος. Ας βρούμε ποιο είναι το γεωγραφικό πλάτος της Αλεξάνδρειας και ποιο το γεωγραφικό μήκος του Καΐρου. Δηλαδή ας βρούμε τις γεωγραφικές συντεταγμένες αυτών των δύο πόλεων.
Εικόνα 3.3: Ο χάρτης της Νοτιοανατολικής Μεσογείου
⦿ Απάντηση
Αλεξάνδρεια: 31ο Β και 28ο Α.
Κάιρο: 30ο Β και 31ο Α.
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Γεωγραφικό μήκος: η απόσταση σε μοίρες ενός τόπου από τον Πρώτο Μεσημβρινό προς τα ανατολικά ή τα δυτικά
Γεωγραφικό πλάτος: η απόσταση σε μοίρες ενός τόπου από τον Ισημερινό βόρεια ή νότια
Γεωγραφικές συντεταγμένες ενός τόπου: οι αριθμοί που δηλώνουν σε ποιο μεσημβρινό και σε ποιον παράλληλο βρίσκεται ο τόπος αυτός
Δίκτυο συντεταγμένων: το σύνολο των παραλλήλων και των μεσημβρινών της υδρογείου σφαίρας
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Καθένας από εμάς ας γίνει για λίγο κάτοικος μιας διαφορετικής χώρας πάνω στη Γη που μιλά μόνο τη γλώσσα του. Αφού επιλέξει μία πόλη της χώρας αυτής, γράφει στους άλλους τη θέση της πόλης του.
Κεφάλαιο 4: Ο άξονας και η περιστροφή της Γης − Ημέρα και Νύχτα
Κεφάλαιο 4: Ο άξονας και η περιστροφή της Γης − Ημέρα και Νύχτα
«Το παραμύθι της Μέρας και της Νύχτας»
Τ´ άρχοντα Ουρανού κι αφέντη δυο οι θυγατέρες γίναν,
όμορφη, ξανθή η Μέρα και μελαχροινή η Νυχτιά.
Ζούσαν πάντα ενωμένες και οι δυο αγαπημένες,
μέχρι που ´φτασε ο Ήλιος - ο γαμπρός από μακριά
και παντρεύτηκε τη Μέρα παίρνοντάς την απ´ τη Νύχτα,
που η καημένη απ´ τη θλίψη γέμισε με σκοτεινιά.
Στο παλάτι του Ήλιου τώρα, που είναι σφαίρα φωτεινή,
βασιλεύει και η Μέρα, μα ζητά την αδελφή.
Κάποτε έρχεται η Νύχτα, να μιλήσουν, να ιδωθούν,
μα χτυπά την πίσω πόρτα, πώς θε να συναντηθούν;
Στ´ ολοστρόγγυλο παλάτι τρέχουν διαρκώς τριγύρω,
κυνηγά η μια την άλλη, να πιαστούνε δεν μπορούν!
Μαρία Ταστσόγλου
Ο Ήλιος φωτίζει τη Γη, όπως ο φακός στη διπλανή εικόνα φωτίζει την υδρόγειο σφαίρα. Επειδή η Γη είναι σχεδόν σφαιρική και περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της, δεν φωτίζεται ολόκληρη την ίδια ώρα. Φωτίζεται μόνο η μισή, δηλαδή το μέρος που βρίσκεται απέναντι από τον Ήλιο. Το μέρος αυτό έχει ημέρα. Το άλλο μισό μέρος που δεν φωτίζεται έχει νύχτα.
Εικόνα 4.1: Όπως ο Ήλιος φωτίζει τη Γη
Καθώς η Γη περιστρέφεται συνεχώς, φωτίζονται οι τόποι της ο ένας μετά τον άλλον, δηλαδή σε κάθε τόπο την ημέρα διαδέχεται η νύχτα και τη νύχτα η ημέρα. Η εναλλαγή αυτή είναι αδιάκοπη.
Αν στην Ελβετία είναι μεσημέρι, μπορείτε χρησιμοποιώντας την υδρόγειο σφαίρα να βρείτε μία χώρα όπου θα επικρατεί νύχτα;
⦿ Απάντηση
Αν η Ελβετία έχει ημέρα, τότε θα έχει νύχτα η Ιαπωνία.
Η διάρκεια της ημέρας και της νύχτας δεν είναι πάντα η ίδια στους διάφορους τόπους της Γης. Άλλοτε η ημέρα είναι μεγαλύτερη από τη νύχτα και άλλοτε συμβαίνει το αντίστροφο. Αιτία του φαινομένου αυτού είναι η μικρή κλίση που έχει ο νοητός άξονας της Γης. Η κλίση αυτή επίσης είναι η βασική αιτία της δημιουργίας των εποχών, την οποία θα εξηγήσουμε στο επόμενο κεφάλαιο.
Η διάρκεια της ημέρας και της νύχτας δεν είναι πάντα η ίδια στους διάφορους τόπους της Γης. Άλλοτε η ημέρα είναι μεγαλύτερη από τη νύχτα και άλλοτε συμβαίνει το αντίστροφο. Αιτία του φαινομένου αυτού είναι η μικρή κλίση που έχει ο νοητός άξονας της Γης. Η κλίση αυτή επίσης είναι η βασική αιτία της δημιουργίας των εποχών, την οποία θα εξηγήσουμε στο επόμενο κεφάλαιο.
Εικόνα 4.2: Η ημέρα και η νύχτα
Κάνε κλικ για να δεις ποια μέρη της Γης έχουν αυτή τη στιγμή ημέρα και ποια νύχτα.
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ημέρα: το χρονικό διάστημα, κατά το οποίο ένας τόπος φωτίζεται από τον Ήλιο
Νύχτα: το χρονικό διάστημα, κατά το οποίο ένας τόπος δεν φωτίζεται από τον Ήλιο
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόμαστε σε ομάδες, επιλέγουμε υλικά (πορτοκάλια, πλαστελίνη, πλαστικά μπαλάκια, οδοντογλυφίδες, καλαμάκια από σουβλάκια, χρώματα κτλ.) και κατασκευάζουμε μακέτες, που αναπαριστούν την περιστροφή της Γης γύρω από τον άξονά της δείχνοντας την ημέρα και τη νύχτα.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Οι αρχαίοι Έλληνες διαπιστώνουν πρώτοι και στη συνέχεια οι υπόλοιποι…
«Κατά τη διάρκεια του Χρυσού Αιώνα του Περικλή (5ος αι. π.Χ.) τέθηκε σε σταθερές βάσεις η αστρονομία ως επιστήμη και η Γη και οι υπόλοιποι πλανήτες θεωρήθηκαν ως σφαίρες κι όχι επίπεδοι. Ο Έλληνας φιλόσοφος και μαθηματικός Αρίσταρχος πίστευε ότι ο Ήλιος ήταν το κέντρο του ηλιακού μας συστήματος, οι ιδέες του όμως έρχονταν σε αντίθεση με τις θρησκευτικές αντιλήψεις της εποχής. Το 1546 ο Κοπέρνικος εξήγησε ότι ο Ήλιος είναι το κέντρο του ηλιακού συστήματος και η Γη μαζί με τους υπόλοιπους πλανήτες περιφέρεται σε κυκλική τροχιά γύρω από τον Ήλιο».
(MARINER-VENUS, NASA 1962, Μετάφραση: Θ. Παλευρατζής-Ασόβερ)
Την κίνηση της Γης γύρω από τον Ήλιο υποστήριξε και ο Ιταλός φυσικός Γαλιλαίος, γεγονός που τον οδήγησε στην πυρά. Για να γλιτώσει τη ζωή του, παραδέχτηκε δημοσίως ότι έκανε λάθος και, τη στιγμή που τον απομάκρυναν από την πυρά, είπε την ιστορική φράση: «και όμως κινείται».
Οι συγγραφείς
Κεφάλαιο 5: Η περιφορά της Γης − Οι εποχές
Κεφάλαιο 5: Η περιφορά της Γης − Οι εποχές
Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, εκδότης του περιοδικού «Η Διάπλασις των Παίδων», στις 17 Δεκεμβρίου 1922 έγραφε:
Οι εποχές
«Η Γη μας έχει κάποιο ελάττωμα εκ γενετής: ο άξονάς της δεν είναι κάθετος στο επίπεδο της τροχιάς της ολόγυρα στον Ήλιο. Θα την είδατε πολλές φορές… στο βιβλίο σας, πώς γυρίζει, πώς διαγράφει αυτή τη μεγάλη έλλειψη: τρέχει γυρτή, με την μπάντα που λένε, κι όχι όρθια, ίσια. Αυτό είναι το ελάττωμά της. Και ξέρετε τ´ αποτελέσματά του; Οι τέσσερις εποχές του χρόνου… Εξαιτίας της πότε έχουμε ημέρες μεγάλες και πότε μικρές, πότε ήλιο πολύ, φλογερό και πότε λίγο, χλιαρό, ανεπαίσθητο, πότε χιόνια και πότε ζέστες ανυπόφορες, πότε άνοιξη και πότε φθινόπωρο, πότε χειμώνα και πότε καλοκαίρι!»
Εικόνα 5.1: Οι κινήσεις της Γης
O νοητός άξονας της Γης είναι πλάγιος προς το επίπεδο της ελλειπτικής τροχιάς της γύρω από τον Ήλιο. Στην κλίση του αυτή οφείλονται οι εποχές του έτους. Κατά την περιφορά της Γης άλλοτε είναι στραμμένο προς τον Ήλιο το βόρειο και άλλοτε το νότιο ημισφαίριό της. Όταν είναι στραμμένο προς τον Ήλιο το βόρειο ημισφαίριο, οι ηλιακές ακτίνες πέφτουν κάθετα προς αυτό και το θερμαίνουν περισσότερο, ενώ στο νότιο ημισφαίριο πέφτουν πλάγια και το θερμαίνουν λιγότερο. Στην περίπτωση αυτή το βόρειο ημισφαίριο έχει καλοκαίρι και το νότιο ημισφαίριο έχει χειμώνα.
Εικόνα 5.2α: Η κλίση του νοητού άξονα της Γης
Παρατηρήστε στην εικόνα 5.2β την πρόσπτωση των ηλιακών ακτίνων στην επιφάνεια της Γης και βρείτε την εποχή που επικρατεί στις περιοχές Α, Β και Γ.
Εικόνα 5.2β: Η πρόσπτωση των ηλιακών ακτίνων πάνω στη Γη
⦿ Απάντηση
Στις περιοχές Α και Γ επικρατεί χειμώνας, επειδή οι ακτίνες του Ήλιου πέφτουν πλάγια, ενώ στην περιοχή Β επικρατούν καλοκαιρινές συνθήκες, επειδή οι ακτίνες πέφτουν σχεδόν κάθετα.
Ο Άγιος Βασίλης στη χώρα μας έρχεται την Πρωτοχρονιά με τα κρύα και τα χιόνια. Ας βρούμε μια άλλη χώρα του πλανήτη μας όπου τα παιδιά περιμένουν τον Άγιο Βασίλη στις παραλίες μέσα στο κατακαλόκαιρο του Ιανουαρίου!
Εικόνα 5.3: Πρωτοχρονιά στην Αυστραλία
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Εποχές: χρονικές περίοδοι, στις οποίες διαιρείται το έτος και επικρατούν ιδιαίτερες καιρικές συνθήκες (θερμοκρασία, υγρασία, βροχοπτώσεις κτλ.)
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισμένοι σε τέσσερις ομάδες, αντίστοιχες των τεσσάρων εποχών του έτους, καταγράφουμε τις δραστηριότητες των ανθρώπων του τόπου μας, οι οποίες εξελίσσονται στην εποχή που εκπροσωπεί η κάθε ομάδα.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Οι αλκυονίδες ημέρες
Η Αλκυόνη, η κόρη του Αιόλου, του θεού των ανέμων, ήταν παντρεμένη με τον Κύηκα, το βασιλιά της Τραχίνας. Ζούσαν πολύ αγαπημένοι κι ευτυχισμένοι και έλεγαν ότι η ευτυχία τους ξεπερνούσε ακόμη και την ευτυχία των θεών. Ο Δίας θύμωσε τόσο πολύ από την αλαζονεία τους και τους μεταμόρφωσε σε πουλιά. Η Αλκυόνη γεννούσε χειμώνα τα αυγά της στην ακροθαλασσιά, με αποτέλεσμα οι νεοσσοί να παρασύρονται από τα κύματα και να χάνονται. Κάποτε ο Δίας λυπήθηκε το άμοιρο πουλί και αποφάσισε να στέλνει μέσα στο καταχείμωνο, κατά την περίοδο που η Αλκυόνη επωάζει τα αυγά της, 14 ημέρες καλοκαιρίας. Μάλιστα διέταξε τον Αίολο να συγκρατεί τους ανέμους του, όσο διαρκούν οι ημέρες αυτές, τις οποίες ο λαός μας ονόμασε «αλκυονίδες».
Οι συγγραφείς
Κεφάλαιο 6: Το ηλιακό μας σύστημα
Κεφάλαιο 6: Το ηλιακό μας σύστημα
Εικόνα 6.1: Οι πλανήτες
Χρησιμοποιώντας τα στοιχεία του πίνακα της προηγούμενης σελίδας βρείτε τα ουράνια σώματα που έχουν μεγαλύτερο μέγεθος από το μέγεθος της Γης.
⦿ Απάντηση
Τα ουράνια σώματα που έχουν μεγαλύτερο μέγεθος από το μέγεθος της Γης είναι: ο Ήλιος, ο Δίας, ο Κρόνος, ο Ουρανός και ο Ποσειδώνας.
Εικόνα 6.2: Ο Κρόνος
Τα οκτώ ουράνια σώματα, που κινούνται γύρω από τον Ήλιο, λέγονται πλανήτες. Ο Ήλιος είναι αυτόφωτο σώμα, έχει δηλαδή δικό του φως και θερμότητα και λέγεται αστέρας. Οι πλανήτες δεν έχουν δικό τους φως. Δέχονται φως και θερμότητα από τον Ήλιο, είναι δηλαδή ετερόφωτα σώματα.
Κατά τη μυθολογία ο Κρόνος, γιος του Ουρανού και πατέρας του Δία, είχε σύζυγο τη Γαία. Επειδή φοβόταν μήπως κάποιο από τα παιδιά του πάρει τη βασιλεία του, μόλις αυτά γεννιόνταν τα κατάπινε. Το μόνο παιδί που γλίτωσε ήταν ο Δίας.
Ας συζητήσουμε γιατί όλοι οι πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος έχουν αρχαία ελληνικά ονόματα.
⦿ Απάντηση
Οι πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος έχουν αρχαία ελληνικά ονόματα προς τιμήν των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, οι οποίοι ήταν οι πρώτοι που ασχολήθηκαν με τη μελέτη του ηλιακού συστήματος και θεμελίωσαν την αστρονομία, όπως ο Θαλής ο Μιλήσιος, ο Αρχιμήδης, ο Πτολεμαίος, ο Πυθαγόρας κ.ά.
Εικόνα 6.3: Η Γη και ο δορυφόρος της
Γύρω από ορισμένους πλανήτες περιφέρονται άλλα ουράνια σώματα, οι δορυφόροι. Ο μοναδικός δορυφόρος της Γης είναι η Σελήνη.
Ο Ήλιος, οι οκτώ πλανήτες και οι δορυφόροι τους αποτελούν το ηλιακό μας σύστημα.
Μία από τις μεγάλες στιγμές της ανθρωπότητας ήταν εκείνη που οι αστροναύτες Άρμστρονγκ και Ώλντριν περπάτησαν στο έδαφος της Σελήνης στις 21 Ιουλίου 1969. Στο σημείο που πάτησαν για πρώτη φορά έστησαν μια πινακίδα που έγραφε: «ΕΡΧΟΜΑΣΤΕ ΕΙΡΗΝΙΚΑ ΕΚ ΜΕΡΟYΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ».
Εικόνα 6.4: Οι πρώτοι άνθρωποι στη Σελήνη
Ο Νηλ Ώλντεν Άρμστρονγκ ως κυβερνήτη της αποστολής Apollo 11 τον έφερε στη Σελήνη, όπου στις 21 Ιουλίου, 1969 πάτησε πρώτος το πόδι του λέγοντας:"That's one small step for a man, one giant leap for mankind.""Ένα μικρό βήμα για έναν άνθρωπο, ένα μεγάλο βήμα για την ανθρωπότητα."
Σκεφτείτε πώς θα ήταν η Γη μας χωρίς τον Ήλιο… Συζητήστε και πείτε πόσο σημαντικός είναι για τη διατήρηση της ζωής πάνω στη Γη.
⦿ Απάντηση
Η Γη χωρίς τον Ήλιο θα ήταν ένα παγωμένος πλανήτης χωρίς ίχνος ζωής. Δεν θα υπήρχε ούτε φως ούτε θερμότητα, στοιχεία αναγκαία για να αναπτυχθεί οποιαδήποτε μορφή ζωής.
💻 Εξάσκηση
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Αστέρας: το ουράνιο σώμα που εκπέμπει φως και θερμότητα
Αυτόφωτο σώμα: το ουράνιο σώμα που έχει δικό του φως
Δορυφόρος: το ουράνιο σώμα που περιστρέφεται γύρω από έναν πλανήτη
Ετερόφωτο σώμα: το ουράνιο σώμα που δεν έχει δικό του φως
Ηλιακό σύστημα: ο Ήλιος με τους πλανήτες και τους δορυφόρους τους
Πλανήτης: το ουράνιο σώμα που περιφέρεται γύρω από τον Ήλιο
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισμένοι σε οκτώ ομάδες (όσοι και οι πλανήτες) συγκεντρώνουμε πληροφορίες από τη μυθολογία ή από εγκυκλοπαίδειες για τα ονόματα των πλανητών.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Ο πλανήτης Αφροδίτη
Η Αφροδίτη φαίνεται να έχει γοητεύσει τον άνθρωπο επί 4.000 τουλάχιστον χρόνια. Οι αρχαιότερες καταχωρισμένες παρατηρήσεις του πλανήτη, που ανάγονται σε 2.000 χρόνια προ Χριστού, φαίνεται να προέρχονται από τη Βαβυλωνία και έχουν καταγραφεί στις περίφημες πλάκες της Αφροδίτης.
Οι Αιγύπτιοι, οι Έλληνες και οι Κινέζοι είχαν θεωρήσει την Αφροδίτη ως δύο άστρα, διότι ήταν ορατή πρώτα στον πρωινό και κατόπιν στο βραδινό ουρανό. Οι Βαβυλώνιοι ονόμαζαν την Αφροδίτη «Ίσταρ», που ήταν η προσωποποίηση της γυναίκας και μητέρα των θεών. Οι Έλληνες αποκαλούσαν τον πρωινό αστέρα Φωσφόρο και το βραδινό αστέρα Έσπερο, αλλά πριν από το 500 π.Χ. ο Πυθαγόρας, ο Έλληνας φιλόσοφος, είχε διαπιστώσει ότι τα δύο αστέρια ήταν ταυτόσημα. Με την πάροδο του χρόνου οι Ρωμαίοι άλλαξαν το όνομα του πλανήτη, για να τιμήσουν τη θεά της Αγάπης, την Αφροδίτη.
Mariner − Venus, Μετάφραση: Θ. Παλευρατζής-Ασόβερ
Επανάληψη ενότητας
Επανάληψη ενότητας
Page updated
Google Sites
Report abuse