ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Ε΄
Α΄ ΕΝΟΤΗΤΑ
Οι χάρτες. Ένα εργαλείο για τη μελέτη του κόσμου
Εκπαιδευτικό υλικό & δραστηριότητες
Embedded Files
Κεφ. 1-5
Εισαγωγή
Εισαγωγή
«Με μια πυξίδα στρογγυλή
κι ένα φθαρμένο χάρτη
κίνησα μέσα στο πρωί
μέχρι της Γης την άκρη.
Γνώρισα χώρες και λαούς
κι ήμουν στους ξένους
ξένος, μα όταν ξαναγύρισα
ήμουν μ’ αυτούς δεμένος».
Μαρία Ταστσόγλου
Στην ενότητα αυτή θα μάθετε για:
✔ τον χάρτη
✔ τα είδη των χαρτών
✔ την ταυτότητα (τίτλο και υπόμνημα) του χάρτη
✔ την κλίμακα του χάρτη
✔ τον προσανατολισμό με τη βοήθεια του χάρτη
Κεφάλαιο 1ο: Ο χάρτης
Κεφάλαιο 1ο: Ο χάρτης
Εικόνα 1.1: Παιδιά εκδρομείς
Ας υποθέσουμε ότι οι παραπάνω εικόνες είναι από τις χριστουγεννιάτικες διακοπές σου, όταν μαζί με τα παιδιά που γνώρισες από την Ιταλία, αποφασίσατε να κάνετε μια εκδρομή στο βουνό. Με ποιο τρόπο προσπαθήσατε να διαμορφώσετε το πρόγραμμα της πεζοπορίας σας, ενώ δεν μιλούσατε την ίδια γλώσσα;
Το «εργαλείο» που θα χρησιμοποιήσετε, για να επικοινωνήσετε και να σχεδιάσετε την εκδρομή σας, είναι ο χάρτης. Κάθε χάρτης απεικονίζει τη μορφή που έχει ένα μέρος της επιφάνειας της Γης, όσο μικρό ή μεγάλο κι αν είναι αυτό. Αναπαριστά την πραγματικότητα που υπάρχει γύρω μας, δηλαδή τις φυσικές ομορφιές και τα ανθρώπινα δημιουργήματα. Η απεικόνιση γίνεται με διάφορα σύμβολα που όλοι οι άνθρωποι μπορούν να καταλάβουν.
Εικόνα 1.2: Eικόνες από την περιοχή της Bυτίνας
Είσαι μαθητής του Δημοτικού σχολείου της Βυτίνας, τοπία της οποίας δείχνουν οι παραπάνω εικόνες. Ποια από αυτές θα στείλεις στους νέους Ιταλούς φίλους σου, ώστε να τους «μιλήσεις» για τον τόπο σου και τη γύρω περιοχή; Δικαιολόγησε την απάντησή σου.
⦿ Απάντηση
Θα έστελνα την εικόνα που δείχνει συνολικά την περιοχή, με τα βουνά, τους δρόμους και τα χωριά γιατί αυτή η εικόνα μπορεί να «μιλήσει» καλύτερα στους Ιταλούς φίλους μου, γιατί δεν δείχνει μόνο ένα όμορφο τοπίο, αλλά δίνει πληροφορίες τόσο για τις φυσικές ομορφιές όσο και για τα ανθρώπινα έργα (χωριά, δρόμοι, χιλιομετρικές αποστάσεις). Έτσι καταλαβαίνουν πού βρίσκεται η Βυτίνα, πώς είναι η γύρω περιοχή και πώς ζουν οι άνθρωποι εκεί, ακόμη κι αν δεν μιλάμε την ίδια γλώσσα.
Όλες οι εικόνες απεικονίζουν ομορφιές της Βυτίνας, όμως μόνο μία από αυτές μπορεί να σε βοηθήσει να «επικοινωνήσεις» με τους φίλους σου. Είναι αυτή που περιλαμβάνει πληροφορίες για τις φυσικές ομορφιές και τα ανθρώπινα έργα που υπάρχουν στην περιοχή.
Εικόνα 1.3: Tοπίο σε διαφορετικές χρονικές περιόδους
Παρατηρώντας τις παραπάνω εικόνες ας συζητήσουμε για τις αλλαγές που προκάλεσαν οι άνθρωποι στο τοπίο.
⦿ Απάντηση
Δημιουργία οικισμού
Εκεί που πριν υπήρχε φυσικό τοπίο, στη δεύτερη εικόνα εμφανίζεται ένα χωριό με σπίτια.
Κατασκευή κατοικιών
Προστέθηκαν σπίτια με στέγες, που δείχνουν μόνιμη ανθρώπινη εγκατάσταση.
Δημιουργία καλλιεργήσιμων εκτάσεων
Τμήματα της γης γύρω από το χωριό έχουν μετατραπεί σε χωράφια για καλλιέργεια.
Μείωση της φυσικής βλάστησης
Κάποια δέντρα και φυσικές εκτάσεις έχουν κοπεί ή περιοριστεί για να δημιουργηθεί χώρος για σπίτια και χωράφια.
Αλλαγή στη χρήση της γης κοντά στο ποτάμι
Το ποτάμι παραμένει, αλλά το περιβάλλον γύρω του έχει οργανωθεί και αξιοποιηθεί από τον άνθρωπο.
Οργάνωση του χώρου
Το τοπίο από άγριο και φυσικό γίνεται πιο τακτοποιημένο, με σαφή όρια ανάμεσα σε χωριό, χωράφια και φυσικές περιοχές.
Συμπέρασμα:
Οι άνθρωποι δεν άλλαξαν τα φυσικά στοιχεία (βουνά, ποτάμι), αλλά μετέβαλαν το τοπίο προσθέτοντας ανθρώπινα έργα και αλλάζοντας τη χρήση της γης.
Τα τοπία που υπάρχουν γύρω μας, καθώς περνούν τα χρόνια, αλλάζουν συνεχώς μορφή. Ένα μικρό βουνό μπορεί να εξαφανιστεί και στη θέση του να γίνει ένας μεγάλος δρόμος, τα νερά της βροχής ίσως δημιουργήσουν ένα μικρό χείμαρρο, ένας ισχυρός σεισμός πιθανόν να ανοίξει ρήγμα ή να καταστρέψει ένα ανθρώπινο έργο, ένα ηφαίστειο με τη λάβα του ίσως δημιουργήσει ένα μικρό νησί κ.ά. Όλες αυτές οι αλλαγές διαμορφώνουν την επιφάνεια της Γης και μπορούν να απεικονιστούν σε ένα χάρτη. Επομένως ο χάρτης είναι το «εργαλείο» που μας βοηθά να μελετήσουμε τη μορφή ενός τοπίου.
Με τον χάρτη, δηλαδή, οι άνθρωποι:
✔ Αναπαριστούν τοπία της Γης
✔ Επικοινωνούν
✔ Απεικονίζουν τις αλλαγές που γίνονται πάνω στη Γη
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Απεικόνιση: Η ακριβής αναπαράσταση ή περιγραφή ενός αντικειμένου
Xάρτης: Η απεικόνιση των στοιχείων ενός τοπίου με σύμβολα σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισμένοι σε ομάδες μοιραζόμαστε διαφορετικά σχολικά βιβλία, καταγράφουμε τους χάρτες που βρίσκονται σ΄ αυτά και μελετάμε το ρόλο του κάθε χάρτη μέσα στο κείμενο.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Η ιστορία του χάρτη...
Ο άνθρωπος άρχισε να ασχολείται με τη χρήση των χαρτών πολύ πριν ανακαλύψει τη γραφή. Τα αρχαιότερα δείγματα χαρτών χρονολογούνται στο 2300 π.Χ. και δημιουργήθηκαν από τους Βαβυλωνίους, οι οποίοι σχεδίαζαν χάρτες πάνω σε πήλινες πλάκες, για να απεικονίσουν διάφορα τμήματα της Γης. Την ίδια εποχή οι Αιγύπτιοι έφτιαχναν σχέδια της ξηράς, τα οποία βρέθηκαν σε τάφους. Οι πρώτοι χάρτες απεικόνιζαν δρομολόγια προς γειτονικές φυλές, όπου θα μπορούσαν να βρουν νερό ή τρόφιμα ή τις θέσεις των εχθρών. Οι Ινδιάνοι έφτιαχναν τους χάρτες τους πάνω σε δέρμα ελαφιού. Οι Ίνκας σκάλιζαν χάρτες πάνω σε πέτρες, για να δείξουν τα χαρακτηριστικά του ανάγλυφου. Οι Εσκιμώοι κατασκεύαζαν χάρτες πάνω σε δέρμα, ξύλο και οστά. Στην Ελλάδα το 500 π.Χ. ο Εκαταίος ο Μιλήσιος πιθανότατα έγραψε το πρώτο βιβλίο Γεωγραφίας που περιείχε χάρτη. Η μεγαλύτερη μορφή του αρχαίου κόσμου στη δημιουργία χαρτών ήταν ο Κλαύδιος ο Πτολεμαίος (90-168 μ.Χ.), ο οποίος σχεδίασε πολλούς αξιόλογους χάρτες της Γης.
Όπως παρατηρούμε, ο άνθρωπος από πολύ νωρίς κατάλαβε τη μεγάλη σημασία του χάρτη.
Οι συγγραφείς
Κεφάλαιο 2ο: Τα είδη χαρτών
Κεφάλαιο 2ο: Τα είδη χαρτών
Εικόνα 2.1: Χάρτες της Ελλάδας
Παρατηρήστε τους παραπάνω χάρτες και συζητήστε ποιες πληροφορίες μπορείτε να πάρετε από αυτούς.
Oι χάρτες αυτοί απεικονίζουν την Ελλάδα, αλλά ο καθένας μάς δίνει διαφορετικές πληροφορίες για τη χώρα μας. Yπάρχουν χάρτες που είναι βασικοί για κάθε τόπο, αφού μας δίνουν πληροφορίες για τη μορφή του εδάφους και για τα έργα των ανθρώπων πάνω σε αυτό. Οι χάρτες αυτοί ονομάζονται γενικοί. Yπάρχουν επίσης και χάρτες που αναφέρονται σε ένα χαρακτηριστικό θέμα, που μπορεί να ενδιαφέρει μόνο ορισμένους ανθρώπους. Διαφορετικοί χάρτες ενδιαφέρουν ένα ναυτικό, έναν πεζοπόρο, έναν άνθρωπο που χρησιμοποιεί το μετρό ή τις αστικές συγκοινωνίες ή κάποιον που θέλει να μάθει τις μεταβολές της θερμοκρασίας σε έναν τόπο. Οι χάρτες αυτοί ονομάζονται θεματικοί.
Ας μελετήσουμε τους χάρτες της εικόνας 2.1 και ας συζητήσουμε ποιες πληροφορίες μάς δίνει ο καθένας.
Οι δύο πρώτοι χάρτες της εικόνας είναι γενικοί χάρτες. Ο πρώτος χάρτης παρουσιάζει βασικά στοιχεία για τη χώρα μας, όπως βουνά, νησιά, ποτάμια κ.ά. και ονομάζεται γεωμορφολογικός χάρτης. Ο δεύτερος χάρτης δίνει μεγαλύτερη σημασία στα ανθρωπογενή χαρακτηριστικά, όπως οι πόλεις, τα λιμάνια, οι δρόμοι κ.ά. και ονομάζεται πολιτικός χάρτης. Ο τρίτος χάρτης, ο οποίος παρουσιάζει τα κύρια προϊόντα που καλλιεργούνται στη χώρα μας, είναι ένας θεματικός χάρτης και ονομάζεται χάρτης παραγωγής προϊόντων.
Πολιτικός χάρτης Ελλάδας
Γεωμορφολογικός χάρτης Ελλάδας
Ιστορικός χάρτης Ελλάδας
Παρατηρήστε τους χάρτες που βρήκατε όταν κάνατε την ομαδική δραστηριότητα στο προηγούμενο μάθημα. Βρείτε τι δείχνει ο καθένας και με βάση τα στοιχεία που παρουσιάζουν, φτιάξτε και συζητήστε τις κυριότερες ομάδες θεματικών χαρτών που διαμορφώσατε.
✔ Οι χάρτες που παρουσιάζουν δρόμους, οικοδομικά τετράγωνα, πάρκα της πόλης κ.ά. είναι οι αστικοί χάρτες.
✔ Οι χάρτες που παρουσιάζουν τα προϊόντα, τα οποία παράγονται σε διαφορετικές περιοχές είναι οι χάρτες παραγωγής προϊόντων.
✔ Οι χάρτες που παρουσιάζουν αρχαιολογικούς τόπους και μνημεία είναι οι ιστορικοί χάρτες.
✔ Οι χάρτες που παρουσιάζουν τις πορείες του Αποστόλου Παύλου και τους Αγίους Τόπους είναι οι θρησκευτικοί χάρτες.
Εκτός από αυτές τις ομάδες χαρτών υπάρχουν και άλλες κατηγορίες που δίνουν ποικίλες πληροφορίες, όπως οι οδικοί χάρτες, οι κλιματικοί χάρτες, οι μετεωρολογικοί και άλλοι.
Σκεφτείτε ένα χάρτη, όπου θα παρουσιάζονται οι πόλεις που έχουν ποδοσφαιρικές ομάδες, οι οποίες αγωνίζονται στην πρώτη εθνική κατηγορία. Πώς θα ονομάζατε αυτό το χάρτη; Τι είδους είναι;
⦿ Απάντηση
Τον χάρτη αυτόν θα μπορούσαμε να τον ονομάσουμε «Χάρτης των ποδοσφαιρικών ομάδων της πρώτης εθνικής κατηγορίας» και θα ήταν θεματικός χάρτης, γιατί ενδιαφέρει μόνο μια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων, τους φιλάθλους, αυτούς που τους αρέσει το ποδόσφαιρο, και τους οπαδούς των ομάδων.
Εικόνα 2.2: Θεματικοί χάρτες της ίδιας περιοχής
Παρατηρώντας την εικόνα 2.2 βλέπουμε ότι πληροφορίες για την ίδια περιοχή βρίσκονται σε διαφορετικούς χάρτες. Άρα, εάν θέλουμε να μελετήσουμε μια περιοχή, θα πρέπει να έχουμε όχι μόνο γενικούς, αλλά και αρκετούς θεματικούς χάρτες της.
Παρατηρήστε τους χάρτες της εικόνας 2.2 και γράψτε τι είδους χάρτες είναι και τι παρουσιάζει ο καθένας.
⦿ Απάντηση
Και οι τέσσερις χάρτες είναι της Πελοποννήσου.
1ος χάρτης: Πολιτικός χάρτης. Ανήκει στους γενικούς χάρτες και παρουσιάζει τα διοικητικά όρια των νομών της Πελοποννήσου, τα ονόματα των νομών και τις πρωτεύουσες τους.
2ος χάρτης: Τουριστικός χάρτης. Ανήκει στους θεματικούς χάρτες και παρουσιάζει αρχαιολογικούς χώρους, εκκλησίες, μοναστήρια, κάμπινγκ και άλλα αξιοθέατα, χρήσιμες πληροφορίες για τους τουρίστες της περιοχής.
3ος χάρτης: Χάρτης παραγωγής προϊόντων. Ανήκει στους θεματικούς χάρτες και παρουσιάζει τα γεωργικά και κτηνοτροφικά προϊόντα που παράγονται σε κάθε περιοχή.
4ος χάρτης: Γεωμορφολογικός χάρτης. Ανήκει στους γενικούς χάρτες και παρουσιάζει τη μορφή του εδάφους, το ανάγλυφο της Πελοποννήσου, δηλαδή βουνά, πεδιάδες, ποτάμια, λίμνες κτλ.
Αν είχαμε ένα χάρτη που να δείχνει τις καθαρές θάλασσες της Ελλάδας στην αρχαιότητα κι έναν αντίστοιχο σημερινό χάρτη, τι σχόλια θα μπορούσαμε να κάνουμε για το κατά πόσο ο άνθρωπος προστατεύει το περιβάλλον;
⦿ Απάντηση
Αν συγκρίναμε έναν χάρτη με τις καθαρές θάλασσες της Ελλάδας στην αρχαιότητα με έναν σημερινό αντίστοιχο χάρτη, θα μπορούσαμε να κάνουμε τα εξής σχόλια:
Στην αρχαιότητα οι θάλασσες θα ήταν πιο καθαρές
Η ανθρώπινη δραστηριότητα ήταν περιορισμένη: δεν υπήρχαν βιομηχανίες, πλαστικά απορρίμματα ή έντονη θαλάσσια ρύπανση.
Σήμερα πολλές θαλάσσιες περιοχές είναι πιο επιβαρυμένες
Σε σύγχρονους χάρτες θα βλέπαμε περιοχές με ρύπανση λόγω:
απορριμμάτων και πλαστικών,
βιομηχανικών και αστικών λυμάτων,
έντονης ναυσιπλοΐας και τουρισμού.
Οι χάρτες θα μας βοηθούσαν να καταλάβουμε ότι η επέμβαση του ανθρώπου, προκειμένου να ικανοποιήσει τις ανάγκες του, έχει επηρεάσει αρνητικά το θαλάσσιο περιβάλλον, αλλά ταυτόχρονα έχει τη δυνατότητα —και την ευθύνη— να το προστατεύσει καλύτερα στο μέλλον.
Αστικός χάρτης
Ιστορικός χάρτης
Κλιματικός χάρτης
Μετεωρολογικός χάρτης
Οδικός χάρτης
Χάρτης παραγωγής προϊόντων
Θρησκευτικός χάρτης
Οδικός χάρτης
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ανθρωπογενή χαρακτηριστικά: τα ανθρώπινα δημιουργήματα που υπάρχουν στο φυσικό περιβάλλον
Γενικός χάρτης: ο χάρτης που περιέχει βασικά γεωμορφολογικά και ανθρωπογενή στοιχεία
Γεωμορφολογικός χάρτης: ο χάρτης που παρουσιάζει τα βουνά, τις πεδιάδες, τους ποταμούς, τις λίμνες κτλ. μιας περιοχής
Θεματικός χάρτης: ο χάρτης που παρουσιάζει ένα συγκεκριμένο θέμα
Πολιτικός χάρτης: ο χάρτης που παρουσιάζει στοιχεία από το ανθρωπογενές περιβάλλον
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόμαστε σε ομάδες και κατασκευάζουμε ένα θεματικό χάρτη της Ελλάδας, ο οποίος δίνει πληροφορίες για ένα θέμα που έχει επιλέξει η ομάδα μας.
Οι χάρτες μέσα στον χρόνο - συλλογή φωτογραφιών (Φωτόδεντρο)
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
H ιστορία του χάρτη στην αρχαία Ελλάδα
Ο Μέγας Αλέξανδρος, ως καλός μαθητής του Αριστοτέλη, είχε φροντίσει κατά τις εκστρατείες του, οι επιστήμονες που είχε πάρει μαζί του να κάνουν ολόκληρη συλλογή από τυπογραφικές αποτυπώσεις, οι οποίες θα χρησίμευαν για τη σύνθεση ενός χάρτη της Ασίας.
Κατά το 300 π.Χ. ο φιλόσοφος Δικαίαρχος, μαθητής και αυτός του Αριστοτέλη, επιχείρησε να κάνει έναν χάρτη του γνωστού κόσμου. Yπολόγισε το ύψος μερικών βουνών και προσπάθησε να μετρήσει την περιφέρεια της Γης.
Ο Ερατοσθένης επανέλαβε αυτό το σχέδιο, να κάνει δηλαδή έναν επιστημονικό χάρτη της γήινης σφαίρας, αλλά με μέσα και μέθοδο ανώτερα από του Δικαιάρχου. Συγκέντρωσε όλα τα «σημεία» που είχαν αποκατασταθεί επιστημονικά σε γεωγραφικό μήκος και γεωγραφικό πλάτος.
Απόσπασμα από το βιβλίο «Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός» του Αντρέ Μπονάρ
Τόμος 3ος , σελ. 268
Κεφάλαιο 3ο: Η ταυτότητα του χάρτη: Τίτλος και Υπόμνημα
Κεφάλαιο 3ο: Η ταυτότητα του χάρτη: Τίτλος και Υπόμνημα
Εικόνα 3.1: Χάρτης Πελοποννήσου
Γνωρίζουμε ότι κάθε άνθρωπος έχει την ταυτότητά του, η οποία περιέχει ορισμένα στοιχεία που αφορούν αποκλειστικά τον ίδιο, τον κάτοχο της ταυτότητας. Με την ίδια λογική φτιάχνουμε και την ταυτότητα κάθε χάρτη, έτσι ώστε όταν τον χρειαζόμαστε να ξέρουμε πώς θα τον αναζητήσουμε.
Γνωρίζοντας τα στοιχεία που περιλαμβάνει η ταυτότητα ενός ανθρώπου, ας συζητήσουμε τον τίτλο του μαθήματος. Ποια στοιχεία νομίζετε ότι θα πρέπει να περιλαμβάνει η ταυτότητα του χάρτη; Βρείτε αυτά τα στοιχεία στον χάρτη της Πελοποννήσου στην εικόνα 3.1.
⦿ Απάντηση
Ο τίτλος του χάρτη
Ο τίτλος του χάρτη
Εικόνα 3.2: Παιδιά σκυμμένα στον χάρτη σχεδιάζουν εκδρομή
Συζητήστε ποιους χάρτες θα χρειαστείτε, για να σχεδιάσετε το πρόγραμμα μιας εκπαιδευτικής εκδρομής στην Πελοπόννησο. (Μην ξεχνάτε ότι οι εκπαιδευτικές εκδρομές, εκτός από διασκέδαση, περιλαμβάνουν ξεναγήσεις σε ιστορικούς, αρχαιολογικούς, θρησκευτικούς, παραδοσιακούς, περιβαλλοντικής ομορφιάς και άλλους χώρους).
⦿ Απάντηση
Θα χρειαστούμε έναν οδικό χάρτη για τη διαδρομή, έναν τουριστικό χάρτη για τα σημεία ενδιαφέροντος για επισκέπτες, έναν αρχαιολογικό-ιστορικό χάρτη για τα αρχαιολογικά μνημεία ή κάστρα ή τόπους ιστορικού ενδιαφέροντος...
Για να ζητήσετε από τη Διεύθυνση του σχολείου τους χάρτες που θα χρησιμοποιήσετε, πρέπει να ξέρετε τον τίτλο του κάθε χάρτη. Ο τίτλος είναι μια χαρακτηριστική φράση, η οποία δηλώνει το περιεχόμενο του χάρτη και επομένως αποτελεί στοιχείο της ταυτότητάς του.
Το υπόμνημα του χάρτη
Το υπόμνημα του χάρτη
Ο χάρτης της εικόνας 3.1 έχει ένα πλαίσιο με ορισμένα σύμβολα. Συζητήστε με την ομάδα σας και σημειώστε σε ποιο πραγματικό στοιχείο νομίζετε ότι αντιστοιχεί το κάθε σύμβολο πάνω στον χάρτη.
Ο χάρτης είναι ένα «εργαλείο» που μας δίνει πληροφορίες για έναν τόπο. Για να απεικονίζουμε ευκολότερα αυτές τις πληροφορίες, χρησιμοποιούμε αντί για λέξεις σύμβολα και χρώματα, το καθένα από τα οποία αντιστοιχεί σε ένα συγκεκριμένο στοιχείο του τόπου που απεικονίζει ο χάρτης. Τα σύμβολα και τα χρώματα αυτά σχηματίζουν ένα «χαρτογραφικό αλφάβητο», με το οποίο μπορούμε να «διαβάζουμε» τους χάρτες σε όποια γλώσσα κι αν είναι γραμμένοι και αποτελούν το υπόμνημα του χάρτη.
Εικόνα 3.3α: Σύμβολο στον χάρτη
Εικόνα 3.3β: Σύμβολο στον χάρτη
Εικόνα 3.3γ: Σύμβολο στον χάρτη
Ας συζητήσουμε τώρα τις ερμηνείες που η κάθε ομάδα έδωσε στα σύμβολα του χάρτη της Πελοποννήσου, για να συμπληρώσουμε στο πλαίσιο της εικόνας 3.1 τις ερμηνείες των συμβόλων, δηλαδή να κατασκευάσουμε το υπόμνημα του χάρτη.
⦿ Απάντηση
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Τίτλος χάρτη: η ονομασία του χάρτη που δηλώνει το περιεχόμενό του
Yπόμνημα χάρτη: σημείωμα, όπου ερμηνεύονται διάφορα στοιχεία ενός χάρτη
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Με τις ομάδες μας μοιραζόμαστε θεματικούς χάρτες της Ελλάδας, στους οποίους δεν αναγράφονται ο τίτλος και το υπόμνημα. Με βάση τα σύμβολα που περιέχουν οι χάρτες θα διαμορφώσουμε τον τίτλο και το υπόμνημα του κάθε χάρτη.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Ο Χάρτης της Γης… ένας άλλος «χάρτης»
Είμαστε η Γη, οι άνθρωποι, τα φυτά και τα ζώα, οι βροχές και οι ωκεανοί, τα θαλάσσια ρεύματα και η ανάσα του δάσους.
Τιμάμε τη Γη, σπίτι όλων των οργανισμών.
Σεβόμαστε και αγαπάμε την ομορφιά της Γης…
Παρά τις διαφορές μας είμαστε όλοι κάτοικοι αυτής της Γης…
Αποτελούμε όλοι τον Χάρτη της Γης…
(Μεταφρασμένο απόσπασμα από κείμενο των μη κυβερνητικών οργανώσεων,
που κατατέθηκε στην Παγκόσμια Συνδιάσκεψη για το περιβάλλον, στο Ρίο, τον Ιούνιο του 1992)
📝 Υπόμνημα χάρτη - αντιστοίχιση (Φωτόδεντρο)
Κεφάλαιο 4ο: Η ταυτότητα του χάρτη: Κλίμακα
Κεφάλαιο 4ο: Η ταυτότητα του χάρτη: Κλίμακα
Εικόνα 4.1: Γεωμορφολογικός χάρτης της Ελλάδας
Η κλίμακα του χάρτη
Η Σπάρτη και η Αθήνα, δύο πόλεις-κράτη της αρχαιότητας, οι οποίες όπως γνωρίζουμε είχαν έντονη αντιπαλότητα μεταξύ τους, άραγε απέχουν πολύ η μία από την άλλη; Ας τις εντοπίσουμε στον χάρτη της Ελλάδας (εικόνα 4.1), για να βρούμε τη μεταξύ τους απόσταση σε ευθεία γραμμή.
Στον χάρτη η απόσταση μεταξύ Σπάρτης και Αθήνας είναι μερικά εκατοστά, δηλαδή πολύ μικρότερη από την πραγματική απόσταση που έχουν οι δύο πόλεις στην επιφάνεια της Γης.
Ο χαρτογράφος, για να μπορέσει να τοποθετήσει μια περιοχή της Γης πάνω σε ένα χάρτη, τη σχεδιάζει πολύ μικρότερη από το μέγεθος που έχει στην πραγματικότητα. Τη σχεδιάζει δηλαδή υπό κλίμακα. Στο χώρο του υπομνήματος του χάρτη υπάρχει ένα κλάσμα με μεγάλο παρονομαστή, ο οποίος μας πληροφορεί πόσες φορές είναι μικρότερη η περιοχή στο χάρτη από ό,τι είναι στην επιφάνεια της Γης. Για παράδειγμα κλίμακα 1/1.000.000 δηλώνει ότι απόσταση ενός εκατοστού επάνω στο χάρτη αντιστοιχεί με απόσταση ενός εκατομμυρίου εκατοστών στο έδαφος.
Στον παραπάνω «χάρακα» διακρίνουμε μία ευθεία γραμμή με εναλλαγή λευκού και μαύρου χρώματος. Η εναλλαγή γίνεται κάθε 10 χμ., αφού η κλίμακα είναι 1:1.000.000.
Η κλίμακα ενός χάρτη είναι ένας αριθμός που δείχνει πόσες φορές είναι μικρότερη μια περιοχή πάνω στο χάρτη από το μέγεθός της στην επιφάνεια της Γης.
Χρησιμοποιώντας την κλίμακα που υπάρχει στον χάρτη της εικόνας 4.1 ας βρούμε την πραγματική απόσταση Σπάρτης-Αθήνας.
⦿ Απάντηση
Στους χάρτες της εικόνας 4.2 απεικονίζεται η περιοχή του Γυθείου. Ποιον χάρτη θα επιλέξετε, για να πάρετε όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες για την πόλη του Γυθείου;
Εικόνα 4.2α: Tο Γύθειο σε οδικό χάρτη
Εικόνα 4.2β: Tο Γύθειο στον γεωμορφολογικό χάρτη
⦿ Απάντηση
Για να πάρουμε όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες θα επιλέξουμε τον χάρτη 4.2α, γιατί έχει μεγαλύτερη κλίμακα και έτσι μας δείχνει περισσότερες πληροφορίες.
Kάθε χάρτης μάς δίνει λιγότερες ή περισσότερες πληροφορίες για την περιοχή του Γυθείου. Όταν ο χάρτης δείχνει πολλές λεπτομέρειες, λέμε ότι η κλίμακά του είναι μεγάλη (ο παρονομαστής μικραίνει), ενώ όταν η κλίμακα μικραίνει (ο παρονομαστής μεγαλώνει), ο χάρτης μάς δείχνει λιγότερες λεπτομέρειες.
Βρείτε ποιος από τους χάρτες της εικόνας 4.2 έχει τη μικρότερη κλίμακα.
⦿ Απάντηση
Ο χάρτης 4.2β έχει μικρότερη κλίμακα (ο παρονομαστής μεγαλώνει), γιατί μας παρουσιάζει μεγαλύτερο μέρος της περιοχής και λιγότερες λεπτομέρειες.
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Κλίμακα: είναι ένας αριθμός που δηλώνει πόσες φορές μικρότερη είναι μία απόσταση πάνω στο χάρτη από την πραγματική της απόσταση στο έδαφος
Χαρτογράφος: ο επιστήμονας που ασχολείται με την κατασκευή των χαρτών
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Με τις ομάδες μας κατασκευάζουμε χάρτες της περιοχής μας με διαφορετικές κλίμακες, αναφέροντας σε τι εξυπηρετεί ο κάθε χάρτης.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Και λίγο μαθηματικά…
Χρησιμοποίησε τον χάρτη της εικόνας 4.1 για να βρεις πόσο απέχει η Λάρισα από τη Φλώρινα και το Μεσολόγγι. Αρχικά με το υποδεκάμετρο θα μετρήσεις πόσα εκατοστά απέχουν οι δύο πόλεις πάνω στον χάρτη. Στη συνέχεια τον αριθμό που θα βρεις θα τον πολλαπλασιάσεις με το 3.000.000 (θυμήσου την κλίμακα). Ο αριθμός που θα βρεις από τον πολλαπλασιασμό είναι η πραγματική απόσταση. Επειδή ο αριθμός που βρήκες είναι πολύ μεγάλος, σου προτείνουμε να τον κάνεις μικρότερο (υπολόγισε την απόσταση σε χιλιόμετρα). Είναι σίγουρο πως ξέρεις!
Οι συγγραφείς
Κεφάλαιο 5ο: Προσανατολισμός
Κεφάλαιο 5ο: Προσανατολισμός
Κάθεσαι στο τρίτο θρανίο, όπως φαίνεται στην εικόνα 5.1. Περίγραψε τη θέση σου ως προς την έδρα του δασκάλου ή της δασκάλας σου. Προσανατολίσου, δηλαδή, μέσα στην τάξη ως προς την έδρα.
⦿ Απάντηση
Το θρανίο ως προς την έδρα του δασκάλου είναι τρίτο από τα αριστερά.
Όταν κάποιος μας αναφέρει πού βρίσκεται χρησιμοποιώντας ένα συγκεκριμένο σημείο, λέμε ότι ορίζει τη σχετική θέση του ως προς το σημείο αυτό. Με τον ίδιο τρόπο μπορούμε να προσδιορίσουμε τη θέση μιας πόλης ή περιοχής σε σχέση με μία άλλη.
Σήμερα για τον προσανατολισμό μας χρησιμοποιούμε τα σημεία του ορίζοντα. Είναι ένας τρόπος που τον έχουν δεχθεί όλοι οι άνθρωποι και έτσι μπορούμε να προσδιορίζουμε τη θέση μας κάθε στιγμή, όταν υπάρχει ανάγκη.
Ας βρούμε πώς προσδιορίζουμε τα σημεία του ορίζοντα:
Η ανατολή του ήλιου δηλώνει το ξεκίνημα μιας νέας ημέρας. Το πρωί στο προαύλιο του σχολείου τείνουμε το δεξί μας χέρι προς το μέρος που ανατέλλει ο ήλιος. Το πρόσωπό μας τότε θα κοιτά τον Βορρά, η πλάτη μας θα είναι στραμμένη προς το Νότο και το αριστερό μας χέρι θα δείχνει τη Δύση, όπως δείχνει και ο Θεόβουλος στην εικόνα 5.2. Ο ίδιος προσανατολισμός ισχύει και στους χάρτες, όπου ο Βορράς σημειώνεται με ένα βέλος και το γράμμα Β.
Εικόνα 5.2: Προσανατολισμός
Κάθε χάρτης είναι προσανατολισμένος, δηλαδή δείχνει τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Το πάνω μέρος του είναι ο Βορράς, το κάτω μέρος είναι ο Νότος, δεξιά βρίσκεται η Ανατολή και αριστερά η Δύση.
Eικόνα 5.3: Πολιτικός χάρτης Eλλάδας
Χρησιμοποιώντας τον παραπάνω πολιτικό χάρτη της Ελλάδας προσδιορίστε τη θέση της Αθήνας σε σχέση με τον Βόλο και τη Ρόδο.
⦿ Απάντηση
🏢Η Αθήνα ως προς τον Βόλο: βρίσκεται νότια και λίγο ανατολικά του.
🏢Η Αθήνα ως προς τη Ρόδο: βρίσκεται βόρεια και δυτικά της.
Η πυξίδα
Η πυξίδα
Η πυξίδα είναι ένα όργανο, που μας βοηθάει να προσανατολιζόμαστε. Ο Βορράς είναι το σημείο του ορίζοντα που δείχνει πάντα η μαγνητική βελόνα της πυξίδας.
Γνωρίζοντας πώς χρησιμοποιείται η πυξίδα προσανατολιστείτε στον χώρο δείχνοντας και τα άλλα σημεία του ορίζοντα.
⦿ Απάντηση
Κρατάμε την πυξίδα στα χέρια μας και γυρίζουμε το σώμα μας προς τα εκεί που δείχνει η μαγνητική βελόνα, δηλαδή προς τον Βορρά. Το δεξί μας χέρι θα δείχνει την Ανατολή, το αριστερό μας χέρι τη Δύση και η πλάτη μας τον Νότο.
Προσανατολισμός του χάρτη με τη βοήθεια της πυξίδας
Βήμα 1ο: Άπλωσε τον χάρτη σε μία επίπεδη επιφάνεια
Βήμα 2ο: Στρέψε την πυξίδα, ώστε το χρωματιστό άκρο της βελόνας να δείχνει τον Βορρά και άφησέ την να ηρεμήσει.
Βήμα 3ο: Στρέψε τον χάρτη, ώστε η επάνω πλευρά του να «βλέπει» προς τον Βορρά που δείχνει η πυξίδα.
Προσανατολισμός και με άλλους τρόπους...
Προσανατολισμός και με άλλους τρόπους...
Προσανατολισμός με τη βοήθεια του ήλιου
Τείνουμε το δεξί μας χέρι προς το μέρος που ανατέλλει ο ήλιος. Το πρόσωπό μας κοιτάζει τον Βορρά, η πλάτη μας είναι στραμμένη στον Νότο και το αριστερό μας χέρι θα δείχνει τη Δύση.
Προσανατολισμός με τη βοήθεια των ναών
Τα ιερά των ναών χτίζονται πάντα προς την Ανατολή.
Προσανατολισμός με τη βοήθεια των ηλιακών συλλεκτών
Οι ηλιακοί συλλέκτες είναι τοποθετημένοι με προσανατολισμό προς τον νότο, λόγω μεγαλύτερης ηλιοφάνειας.
Προσανατολισμός με τη βοήθεια των μνημάτων
Στα νεκροταφεία ο σταυρός των μνημάτων είναι προσανατολισμένος στη Δύση.
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Προσανατολισμός: προσδιορισμός θέσης, πορείας ή κατεύθυνσης κάποιου με βάση τα σημεία του ορίζοντα
Πυξίδα: όργανο προσανατολισμού βασισμένο στην ιδιότητα που έχει η μαγνητική βελόνα να δείχνει πάντα τον Βορρά
Σχετική θέση: η θέση ενός τόπου, ανθρώπου ή αντικειμένου σε σχέση πάντα με τη θέση ενός άλλου τόπου, ανθρώπου ή αντικειμένου
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Με τις ομάδες μας επιλέγουμε περιοχές της Ελλάδας με αρχαιολογικό ενδιαφέρον και προσδιορίζουμε τη σχετική θέση τους ως προς τους Δελφούς, για τους οποίους οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι ήταν το «κέντρο της Γης».
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Τα άκρα της Ελλάδας…
Εξάσκηση
Εξάσκηση
Page updated
Google Sites
Report abuse