ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤ΄

Οθωμανοί Τούρκοι: Οι Τούρκοι που συσπειρώθηκαν γύρω από τον Τούρκο πολέμαρχο Οθμάν (Οσμάν), ο οποίος συγκρότησε το ισχυρότερο τουρκικό κράτος, που ονομάστηκε Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Ιόνια Νησιά:  Τα νησιά του Ιονίου Πελάγους, τα Επτάνησα.

Δημογραφικές μεταβολές: Οι αλλαγές που σχετίζονται με την αριθμητική σύνθεση του πληθυσμού.

Λόγιος: Αυτός που ασχολείται με τα γράμματα και τις τέχνες. οι συγγραφείς και οι δάσκαλοι.

Παιδομάζωμα: Υποχρεωτική στρατολόγηση από τις οθωμανικές αρχές νεαρών αγοριών χριστιανικών οικογενειών, με σκοπό την επάνδρωση του σώματος των Γενιτσάρων και του ανώτατου διοικητικού μηχανισμού της αυτοκρατορίας. Ο θεσμός παρήκμασε από τις αρχές του 18ου αιώνα.

Έλληνες της Διασποράς: Οι Έλληνες που ζούσαν έξω από τα σύνορα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Βενετοί: Οι πολίτες της Βενετίας, παραθαλάσσιας πόλης της Βόρειας Ιταλίας και μεγάλης ναυτικής δύναμης. Η Βενετία από τον Μεσαίωνα μέχρι και το 1797 αποτελούσε ανεξάρτητο κράτος ιδιαίτερα ισχυρό, κυρίως χάρη στην εμπορική της δραστηριότητα στην Ανατολή. Για τον λόγο αυτό, ήρθε συχνά σε σύγκρουση με την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

1. Φανταστικός διάλογος ανάμεσα στην Πατρίδα και τους κατοίκους του Ρεθύμνου, οι οποίοι την εγκαταλείπουν μετά την κατάληψη της από τους Οθωμανούς

«- Επειδή και θα μισεύσετε* και να με αρνηθήτε,

αμέτε* όλοι στο καλό, και μη μου θυμηθήτε.

- Πώς είναι δυνατόν ποτέ να μην σου θυμηθούμεν,

σε ξενιτιά που πάμενε, και πράγμα δεν βαστούμεν;

- Που θενά σταματήσετε, που νάν' η κατοικιά σας,

τάχα ναυρήτ' ανάπαυσιν ογιά παρηγοριά σας;

- Έχομεν τας εικόνας μας για να τση προσκυνούμεν,

να πολεμούμεν τση εχθρούς πάντα να τση νικούμεν».

Κωνσταντίνου Ν. Σάθα, Τουρκοκρατούμενη Ελλάς. Ιστορικόν Δοκίμιον περί των προς αποτίναξιν του Οθωμανικού ζυγού Επαναστάσεων του ελληνικού έθνους (1453-1821), Αθήνα 1869, σ. 243.

* θα μισεύσετε = θα ξενιτευτείτε

* αμέτε = πηγαίνετε

2. Διαθήκη της εποχής της Τουρκοκρατίας

«Εις το όνομα το Πατρός, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος, νυν και αεί, και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Εδώ κάνω καταγραφή της δυστυχισμένης οικογένειάς μας, που καταγόμαστε εδώ και πολλές γενιές από τη Ρούμελη και ήρθαμε σε αυτό το νησί τη Ζάκυνθο κατατρεγμένοι και όχι για άλλο λόγο... Σαν αληθινός χριστιανός, νιώθοντας την ανάγκη να είμαι έτοιμος κάθε ώρα και στιγμή να υποστώ την τρομερή και φρικτή κρίση του Θεού, ρύθμισα τις υποθέσεις μου. Πρώτον, συγχωρώ κάθε άνθρωπο που με έβλαψε και ζητώ από όλα τα αδέλφια μου τους χριστιανούς να με συγχωρέσουν όπου τους πίκρανα και τους έβλαψα. Αφήνω το ελάχιστο βιός μου στον αδελφό μου τον Γιώργη και θέλω να με θάψει χωρίς καθόλου έξοδα και τελετή, να μου αφήσει μόνο το βρακί και το μαύρο πουκάμισο και τίποτε άλλο και να με θάψει. Και αν θελήσει ο πανάγαθος και φιλεύσπλαχνος Θεός και βοηθήσει να ελευθερωθεί το δυστυχισμένο γένος μας από τον τρομερό, απάνθρωπο, αντίχριστο και άσπλαχνο Τούρκο, να ξεθάψει τα κόκαλά μου και τα κόκαλα του μακαρίτη του αδελφού μας Φιλόθεου, που τα έχω κρυμμένα σε μια σακούλα στη σπηλιά που γνωρίζει, και να τα θάψει μαζί και κοντά στα κόκαλα των γονιών μας στην εκκλησία της πατρίδας μας. αλλά το ξαναλέω, όταν ελευθερωθεί και όχι τώρα που είμαστε σκλάβοι. Άλλο τίποτε δεν έχω να πω, και αυτή είναι η μόνη και η τελευταία μου επιθυμία».

Κωνσταντίνου Ν. Σάθα, Τουρκοκρατούμενη Ελλάς. Ιστορικόν Δοκίμιον περί των προς αποτίναξιν του Οθωμανικού ζυγού Επαναστάσεων του ελληνικού έθνους (1453-1821), Αθήνα 1869, σσ. 410-412.

(Απόδοση στα νέα ελληνικά)

Στην περίοδο της ξένης κυριαρχίας οι υπόδουλοι Έλληνες αντιμετώπισαν πολλά προβλήματα. Διώχνονταν βίαια από τις περιοχές όπου κατοικούσαν και κινδύνευαν από τις εκτελέσεις και τις δολοφονίες που γίνονταν μαζικά. Επίσης, ένα από τα σπουδαιότερα προβλήματά τους ήταν ο κίνδυνος της αφομοίωσής τους και ο εξισλαμισμός. Μεγάλο μέρος του πληθυσμού μετακινήθηκε σε ορεινούς τόπους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, βυζαντινοί αυτοκράτορες εξαφανίστηκαν μετά την Άλωση και πολλοί λόγιοι μετανάστευσαν στη Δυτική Ευρώπη. Επιπλέον, οι Έλληνες που ήταν υπήκοοι των Βενετών δεν είχαν το δικαίωμα να συμμετέχουν στη διοίκηση, ούτε μπορούσαν να κατέχουν αξιώματα, ενώ τους χρησιμοποιούσαν σε αγγαρείες για την κατασκευή δημόσιων έργων. Τέλος, είχαν να αντιμετωπίσουν και τη δυσβάσταχτη φορολογία που τους επιβαλλόταν. 

Στην Πηγή 2 ένας υπόδουλος Έλληνας γράφει τη διαθήκη του. Τονίζει ότι αναγκάστηκαν να εγκαταλεί-ψουν την πατρίδα τους και δεν το έκαναν με τη θέλησή τους και εκφράζει την πίστη του στον χριστιανισμό και τη δύναμη του Θεού. Έπειτα, εκφράζει την ελπίδα του, που είναι ελπίδα κάθε Έλληνα, ότι ο Θεός θα βοηθήσει να ελευθερωθεί το ελληνικό γένος που δυστυχεί κάτω από τη σκλαβιά του «τρομερού, απάνθρωπου, αντίχριστου και άσπλαχνου Τούρκου», όπως χαρακτηρίζει τον κατακτητή. Ελπίζει ότι κάποτε η πατρίδα του θα είναι πάλι ελεύθερη και μάλιστα εκδηλώνει την επιθυμία του να ταφούν τα κόκαλα του ίδιου και του αδερφού του στην εκκλησία της πατρίδας του, μόνο όταν δε θα βρίσκεται κάτω από την ξένη κυριαρχία. 

Λατινοκρατούμενες περιοχές: Έτσι ονομάζονται οι περιοχές, τις οποίες κατείχαν χριστιανικές χώρες της Δυτικής Ευρώπης και κυρίως η Βενετία.

Καραμανία: Περιοχή στη σημερινή Κεντρική Τουρκία.

Πατριαρχείο: Η ανώτατη θρησκευτική αλλά και πολιτική αρχή των Ορθοδόξων κατά την Τουρκοκρατία. Αποτελεί το κέντρο της Ορθόδοξης Εκκλησίας ανά τους αιώνες. Η έδρα του βρίσκεται ακόμη και σήμερα στη συνοικία Φανάρι της Κωνσταντινούπολης.

Άρχουσα τάξη: Η ανώτερη τάξη κοινωνικά ή οικονομικά.

Ιεροδικείο: Μουσουλμανικό δικαστήριο.

Κεφαλικός φόρος: Σύμφωνα με τον νόμο του Ισλάμ, τον φόρο αυτό πλήρωναν όλοι όσοι δεν ήταν Μουσουλμάνοι. Απαλλάσσονταν οι γυναίκες, τα παιδιά, οι ανάπηροι, οι ιερωμένοι και όσοι κατείχαν κρατικά αξιώματα.

Δεκάτη: Φόρος ίσος με το 1/10 της αγροτικής παραγωγής. Συνήθως καταβαλλόταν σε είδος (π.χ. σιτάρι, ελιές) και σπάνια σε νόμισμα.

Εξισλαμισμός: Η προσχώρηση στη μουσουλμανική θρησκεία.

1. Το Παιδομάζωμα

«Ανάθεμά σε, βασιλιά, και τρις ανάθεμα σε,

με το κακό οπόκαμες, και το κακό που κάνεις.

Στέλνεις, δένεις τους γέροντας, τους πρώτους τους παπάδες

Να μάσης παιδομάζωμα, να κάμης γενιτσάρους.

Κλαιν' οι γοναιοι τα παιδιά, κ' οι αδελφές τ' αδέλφια,

Κλαίγω κ' εγώ και καίγομαι και όσο θα ζω θα κλαίγω.

Πέρσι πήραν τον γιόκα μου, φέτο τον αδελφό μου».

Δημοτικό τραγούδι από την Ήπειρο

2. Βιαιότητες σε βάρος Χριστιανών

«… Και ο μπέης τους δέχτηκε με τιμές και χαρά ψεύτικη και αφού του εξήγησαν ότι παρασύρθηκαν από τους Φράγκους και πήρανε τα άρματα αλλά δεν έκαναν κανένα κακό, ο μπέης τους συγχώρεσε και τους συμβούλευσε να είναι πάντα φρόνιμοι και να κοιτάζουν τη δουλειά τους και το πρωί μόλις χαράξει να φύγουν. Μάθετε λοιπόν τον τρομερό δόλο που τους έκαμε ο μπέης αι τον μαρτυρικό τους θάνατο. Το βράδυ διέταξε και τους έπιασαν έναν-έναν και τους αλυσόδεσαν και τους έβαλαν σε ένα σκοτεινό μπουντρούμι και εκεί με τα σπαθιά τους έσφαξαν όλους, και τους ογδόντα, χωρίς να λείπει κανένας και ένας μονάχα από το χωριό Βουνοχώρα, που τον έλεγαν Δημήτρη Λυκοθανάση, επειδή ήταν ανδρειωμένος άνθρωπος, έσπασε τα σίδερα και αρπάζοντας το σπαθί ενός δημίου έσφαξε δυο Τούρκους και τον φρουρό της πύλης και τρέχοντας σαν ελάφι, γλύτωσε από το μακελειό. και ύστερα από πέντε ημέρες αφού έφτασε στο χωριό του πέθανε. Εκτελέστηκαν λοιπόν με χίλια βασανιστήρια οι άλλοι ογδόντα, οι πρώτοι άρχοντες και τα ανδρειότερα παλικάρια, με δόλο μεγάλο. μάθετε. είκοσι δύο Γαλαξιδιώτες. τρεις Βουνοχωρίτες. δύο Πεντεοριτες. τρεις Αγιαθυμιώτες. δέκα Βιτρινιτζώτες. τρεις Κισσελιτες. δύο Βιδαβιτες. είκοσι Λοιδορικιώτες. και δεκατέσσερις Σαλονιταις. όλοι για την πατρίδα και τη θρησκεία, συγχωρεμένοι από όλες τις αμαρτίες!».

Ευθυμίου Ιερομονάχου, Χρονικό του Γαλαξειδίου, επιμέλεια Ηλίας Αναγνωστάκης, Αθήνα 1985, σσ. 51-53.

(Απόδοση στα νέα ελληνικά)

Στην περίοδο της ξένης κυριαρχίας οι υπόδουλοι Έλληνες αντιμετώπισαν πολλά προβλήματα. Διώχνονταν βίαια από τις περιοχές όπου κατοικούσαν και κινδύνευαν από τις εκτελέσεις και τις δολοφονίες που γίνονταν μαζικά. Επίσης, ένα από τα σπουδαιότερα προβλήματά τους ήταν ο κίνδυνος της αφομοίωσής τους και ο εξισλαμισμός. Μεγάλο μέρος του πληθυσμού μετακινήθηκε σε ορεινούς τόπους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, βυζαντινοί αυτοκράτορες εξαφανίστηκαν μετά την Άλωση και πολλοί λόγιοι μετανάστευσαν στη Δυτική Ευρώπη. Επιπλέον, οι Έλληνες που ήταν υπήκοοι των Βενετών δεν είχαν το δικαίωμα να συμμετέχουν στη διοίκηση, ούτε μπορούσαν να κατέχουν αξιώματα, ενώ τους χρησιμοποιούσαν σε αγγαρείες για την κατασκευή δημόσιων έργων. Τέλος, είχαν να αντιμετωπίσουν και τη δυσβάσταχτη φορολογία που τους επιβαλλόταν. 

Στην Πηγή 2 ένας υπόδουλος Έλληνας γράφει τη διαθήκη του. Τονίζει ότι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους και δεν το έκαναν με τη θέλησή τους και εκφράζει την πίστη του στον χριστιανισμό και τη δύναμη του Θεού. Έπειτα, εκφράζει την ελπίδα του, που είναι ελπίδα κάθε Έλληνα, ότι ο Θεός θα βοηθήσει να ελευθερωθεί το ελληνικό γένος που δυστυχεί κάτω από τη σκλαβιά του «τρομερού, απάνθρωπου, αντίχριστου και άσπλαχνου Τούρκου», όπως χαρακτηρίζει τον κατακτητή. Ελπίζει ότι κάποτε η πατρίδα του θα είναι πάλι ελεύθερη και μάλιστα εκδηλώνει την επιθυμία του να ταφούν τα κόκαλα του ίδιου και του αδερφού του στην εκκλησία της πατρίδας του, μόνο όταν δε θα βρίσκεται κάτω από την ξένη κυριαρχία. 

Ρουμ μιλέτ: Έτσι αποκαλούνταν όλοι οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί υπήκοοι του Σουλτάνου, ανεξαρτήτως γλώσσας και εθνικότητας.

Λογοδοτώ: Είμαι υπεύθυνος απέναντι σε κάποιον.

«Ξανθό γένος»: Φράση που συναντάται συχνά σε κείμενα της περιόδου της Τουρκοκρατίας και έχει το νόημα ενός ισχυρού λαού με ξανθά μαλλιά, ο οποίος θα Βοηθούσε στην απελευθέρωση του Γένους.

1. Τι είναι το «Ρωμαίικο»

«Ρωμαίικον. Στις ψυχές όλων των απλών Χριστιανών, που ήταν υποτελείς στο κράτος της Τουρκίας εδώ και τέσσερις αιώνες (αφότου δηλαδή κυριεύτηκε από τους Τούρκους η λεγόμενη Ευρωπαϊκή Τουρκία και έπειτα η ίδια η Κωνσταντινούπολη) διαφυλασσόταν η ιδέα και η ελπίδα της απελευθέρωσης και ανάκτησης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας με το όνομα "ρωμαίικον". Έλαβε την ονομασία αυτή από τους Ρωμαίους αυτοκράτορες της Κωνσταντινούπολης, από τους οποίους ονομάστηκε και ολόκληρη η Βυζαντινή Αυτοκρατορία Ρωμαϊκό Κράτος ή και απλώς "Ρωμαίικον", το οποίο ισοδυναμεί με τη λέξη "ελευθερία" για τους χριστιανούς υπόδουλους της Τουρκίας. Αυτή λοιπόν η ιδέα, "ρωμαίικον" έμεινε ριζωμένη στις καρδιές των χριστιανών Ελλήνων και ομοθρήσκων...».

Γεωργίου Γαζή, γραμματικού του Καραϊσκάκη, Λεξικόν της Επαναστάσεως και άλλα έργα, επιμέλεια Λ. Βρανούσης, Ιωάννινα 1971, σ. 132.

(Απόδοση στα νέα ελληνικά)

2. Οι δημογέροντες

«Αλλά σε κάθε πόλη και χωριό, εκτός από την εξουσία του Αρχιερέα, υπήρχε και άλλη, καθαρά κοσμική, εκείνη των αποκαλούμενων Προεστών ή Δημογερόντων και στα τουρκικά Κοτσαμπάσηδων. Αυτοί σε άλλα μέρη προέρχονταν από τις ισχυρές οικογένειες, ενώ σε άλλα εκλέγονταν από τη συνέλευση των Χριστιανών. Συγκέντρωναν τους φόρους από τους ομόθρησκούς τους και τους παρέδιδαν στην εξουσία, είχαν μεγάλη δύναμη και λογοδοτούσαν στους Τούρκους. Οι Δημογέροντες κρατούσαν και ξεχωριστό ταμείο, το οποίο όμως ήταν συνήθως καταχρεωμένο».

Κ.Μ. Κούμα, Ιστορίαι των ανθρωπίνων πράξεων, τόμ. 12, Βιέννη 1832, σσ. 537-539.

(Απόδοση στα νέα ελληνικά)

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο κατείχε σημαντική θέση ακόμα και στην περίοδο της Τουρκοκρατίας. Ο Πατριάρχης ήταν ο θρησκευτικός ηγέτης αλλά είχε οριστεί και εκπρόσωπος των υπόδουλων Ορθόδοξων Χριστιανών. Έδινε λόγο στον Σουλτάνο για ό,τι έκανε, είχε διοικητικές αρμοδιότητες, όπως να αποφασίζει για υποθέσεις κληρονομιών και είχε τη δυνατότητα να ιδρύει σχολεία και να βάζει ειδική φορολογία στους πιστούς. Παρ’ όλα αυτά το Πατριαρχείο ήταν εξαρτημένο από τις αποφάσεις του Σουλτάνου.

Η Πηγή 2 παρέχει πληροφορίες σχετικά με τους Δημογέροντες. Οι Δημογέροντες ονομάζονταν αλλιώς προεστοί ή στα τούρκικα κοτζαμπάσηδες και είτε κατάγονταν από οικογένειες με ισχυρή θέση ή αναλάμβαναν καθήκοντα έπειτα από εκλογές που έκανε η συνέλευση των Χριστιανών.

Οι αρμοδιότητές τους ήταν η συγκέντρωση των φόρων από τους Χριστιανούς και η παράδοσή τους στην εξουσία. Η δύναμη που είχαν ήταν μεγάλη, έδιναν όμως κι αυτοί λόγο στους Τούρκους.