ΓΛΩΣΣΑ ΣΤ΄
Ενότητα 4 - Διατροφή
Εκπαιδευτικό υλικό & δραστηριότητες
Ενότητα 4 - Διατροφή
Εκπαιδευτικό υλικό & δραστηριότητες
Περιεχόμενα
Γλώσσα ΣΤ΄ Δημοτικού - 4η ενότητα
Βιβλίο μαθητή & Τετράδιο εργασιών με δυνατότητα επεξεργασίας των κειμένων και προσθήκης των απαντήσεων μέσα σε πλαίσια.
Στόχοι
Σ' αυτή την ενότητα θα ασχοληθούμε:
Πώς δίνουμε οδηγίες για μια συνταγή.
Πώς σχηματίζουμε την προστακτική των σύνθετων ρημάτων.
Πώς χρησιμοποιούμε τις αποτελεσματικές προτάσεις.
Με τον τρόπο που η διαφήμιση ενημερώνει και προσπαθεί να πείσει τον καταναλωτή για το προϊόν που διαφημίζεται.
Με τον σχηματισμό και τη χρήση των παραθετικών επιθέτων και επιρρημάτων.
Με εκφράσεις και συμφράσεις.
Με τα αντώνυμα (αντίθετα) επιθέτων.
Με τις υποθετικές προτάσεις.
Με τα έναρθρα και τα άναρθρα ουσιαστικά.
Με τη χρήση των διαλυτικών.
Με τη σημασία και τη χρήση εκφράσεων.
Kατάπιε όλα τα κύματα,
όλες τις σταγόνες,
όλους τους ναύτες,
όλες τις γοργόνες,
όλους τους φάρους,
όλους τους ξιφίες,
τους σπάρους, τα χταπόδια
και τους αστερίες!
Tα κανό, τα καβουράκια
και της θάλασσας
τ' αλογάκια!
Έφαγε με φόρα
τις βάρκες μία μία
και με μεγάλη βουλιμία
τα αεροπλανοφόρα
και της γραμμής τα πλοία!
Kαι, πράγμα που δεν πρέπει,
δεν άφησε ούτε φύκι,
δεν άφησε ούτε λέπι!
Kι έμεινε μεμιάς
στη μέση μιας μεγάλης
ερημιάς!
«Tα 'χαψα όλα –είπε–
μία κι έξω,
ώρα τώρα να χωνέψω
τα καβουράκια
και τις μέδουσες τις
κακομοίρες».
Eίδε τότε να 'ρχονται
από μακριά
με καμάκια μυτερά
έξι εφτά φαλαινοθήρες!
«Aχ! –σκέφτηκε–
τι συμφορά!
Έρχονται να με σκοτώσουν,
να με κάνουν μαργαρίνη
και μπανέλες!
Tι τις ήθελα τις τρέλες;
Tι τρομάρα! Tι τρεμούλα!
Aχ μανούλα μου, γλυκιά
μανούλα!»
Tι να κάνει, τι;
Oύτε νερό
να κολυμπήσει,
ούτε θάλασσα
για να κρυφτεί!
«Aχ –φώναξε– τι φρίκη!
έφαγα τη θάλασσα
που μ' έκρυβε!
Δεν άφησα ούτε φύκι!
Ήτανε μεγάλο κρίμα
να φάω και το τελευταίο κύμα!
Δεν υπάρχει άλλη λύση!
Προτού με κάνουν λιώμα,
πρέπει αυτή η ερημιά
να ξαναπλημμυρίσει»
είπε η φάλαινα,
κι άνοιξε το στόμα
και βγήκαν τα κύματα
και οι κυκλώνες,
οι ναύτες, τα πέλαγα
και οι γοργόνες,
οι σπάροι, οι ξιφίες,
τα χταπόδια και οι αστερίες,
τα κανό, τα καβουράκια
και της θάλασσας
τ' αλογατάκια.
Έκανε η φάλαινα
ένα μακροβούτι,
στο νεράκι χώθηκε,
κρύφτηκε και σώθηκε!
Kι από τότε τής κόπηκε
η λαιμαργία
και τρώει τις μαρίδες
μία μία!
Eυγένιος Tριβιζάς
Ευγένιος Τριβιζάς
Ο Ευγένιος Τριβιζάς γεννήθηκε στην Αθήνα το 1946. Σπούδασε νομικά και οικονομικά και είναι καθηγητής εγκληματολογίας στην Αγγλία. Διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Reading, όπου διατελεί Ομότιμος Καθηγητής, και σε άλλα πανεπιστήμια. Είναι γνωστός ως συγγραφέας βιβλίων για παιδιά από τεσσάρων χρονών και πάνω. Όλα του τα έργα τα χαρακτηρίζει πρωτοτυπία και μεγάλη φαντασία.
Έχει γράψει περίπου 150 βιβλία μεταξύ των οποίων μυθιστορήματα, παραμύθια, θεατρικά έργα, αλφαβητάρια, διηγήματα, κόμικς, εκπαιδευτικά βιβλία, ενώ έχει συνεργαστεί και με παιδικά περιοδικά. Από τα πιο γνωστά του έργα είναι η Φρουτοπία και το Νησί των πυροτεχνημάτων.
⬇️ Αναδρομή στην ιστορία της μαγειρικής
800 π.Χ.-400 μ.Χ. - Αρχαία εποχή
Πρωταρχικός σκοπός της αναζήτησης της τροφής εξακολουθούσε ακόμη να είναι η ανάγκη επιβίωσης. Μέσω αυτής της ανάγκης αναπτύχθηκε με τον καιρό η απόλαυση της τροφής.
Η κλασσική Ελλάδα (800 π.Χ.-400 μ.Χ.) ήταν το θεμέλιο της Ευρώπης και του δυτικού πολιτισμού. Η σκέψη μας, οι τρόποι μας και οι προσωπικότητες είναι ακόμη και σήμερα επηρεασμένες από τις αρχές που οι Έλληνες ανακάλυψαν και θεμελίωσαν από τον 6o αι. π.Χ.
Ο μεγάλος Έλληνας γιατρός και δάσκαλος της ιατρικής Ιπποκράτης (περίπου 460-377 π.Χ.) ήταν υποστηρικτής της σωστής διατροφής. Γνώριζε ήδη τη σπουδαιότητα της διατροφής σε σχέση με την υγεία.
Οι Ρωμαίοι επίσης οι οποίοι ενσωμάτωσαν κατά τη ροή του χρόνου στη δική τους χώρα ολόκληρη την Ευρώπη, μέρος της βόρειας Αφρικής, κράτη απο την Ανατολή ως την Ερυθρά θάλασσα και τον Περσικό κόλπο χρησιμοποιούσαν τους Έλληνες ως δασκάλους σ' όλες τις καλές τέχνες. Στην κοντινή Ανατολή ανθίζει το εμπόριο και αναπτύσσονται μεγάλες μητροπόλεις που ασχολούνται μ' αυτό. Μαζί με το χρυσό και το μετάξι εμπορεύονται μπαχαρικά και τρόφιμα όλων των ειδών.
5ος-15ος αιώνας - Μεσαίωνας
Όπως και στους Ρωμαίους έτσι και στους Ευρωπαίους του Μεσαίωνα αρέσει να ψάχνουν για σπάνιες γεύσεις κάτι το οποίο δεν είναι καθόλου αξιοπερίεργο. Από τη Ρωμαϊκή εποχή και μετά δεν παρουσιάσθηκε καμία καινούρια και ουσιαστική επιρροή στην Ευρώπη που να έχει σχέση με την μαγειρική. Οι επιδρομές στις βόρειες περιοχές επέφεραν πολύ λίγες καινοτομίες στον κλάδο της μαγειρικής.
Κατά τον Μεσαίωνα αποδείχθηκαν τα μοναστήρια πιστοί φύλακες της παράδοσης της ρωμαϊκής τέχνης της μαγειρικής όπως και άλλων θησαυρών της παράδοσης. Οι μοναχοί δε διέσωσαν μόνο χειρόγραφα αλλά και συνταγές τις οποίες φρόντιζαν να καλλιεργήσουν πλουσιοπάροχα.
Οι Ιταλοί με το εμπόριό τους απόκτησαν μεγάλα πλούτη και εκλέπτισαν την κουζίνα τους. Έτσι ανατύχθηκε η πρώτη πραγματική τέχνη της μαγειρικής ενός δυτικού κράτους.
16ος-17ος αιώνας - Αναγέννηση
Η μεγαλύτερη εποχή της κουλτούρας μετά την κλασσική αρχαιότητα αναπτύχθηκε μετά το 1500 και επεκτάθηκε σ' ολόκληρη την Ευρώπη. Στην Φλωρεντία επικρατούσε ένα κλίμα πειραματισμού και έρευνας. Οι Φλωρεντίνοι έδωσαν ουσιαστική ώθηση στο δυτικό κόσμο η οποία επηρέασε και τη γαλλική κουλτούρα.
Το 1651 δημοσίευσε ο Francois Pierre de la Varenne το βιβλίο Le Cuisinier Francais στο οποίο φαίνεται καθαρά η πορεία που διέσχισε η γαλλική κουζίνα από την εποχή του Μεσαίωνα.
17ος-18ος αιώνας - Μπαρόκ-Ροκοκό
Κατά την διάρκεια της βασιλείας του Λουδοβίκου XV (1710 - 1744) η μαγειρική της Γαλλικής κουζίνας έφθασε στο αποκορύφωμά της. Πολλές καινούριες συνταγές πήραν το όνομα διάσημων ανθρώπων. Η λίστα των "μεγάλων" των οποίων το όνομα είναι συνδεδεμένο με μία συνταγή είναι ατελείωτη.
Πολλοί μεγάλοι μάγειροι έγραψαν βιβλία μαγειρικής και υπηρέτησαν τον 17ο και18ο αιώνα στις μεγάλες αυλές ηγεμόνων σ' ολόκληρη την Ευρώπη. Έτσι λειτουργούσαν σαν αγγελιοφόροι της κλασσικής γαλλικής κουζίνας. Ακόμη και σήμερα άριστοι μάγειρες και συγγραφείς βιβλίων μαγειρικής μας έιναι γνωστοί χάρη στα έργα τους.
19ος και πρώτο μισό του 20ού αιώνα - Αλλαγή του αιώνα
Η Γαλλική επανάσταση επέφερε μία μεγάλη αλλαγή σ' ολόκληρη την ιστορία του πολιτισμού. Δεν άρχισε μόνο η εποχή της βιομηχανοποίησης και της τέχνης αλλά των ταξιδιών και του τουρισμού.
Τα πρώτα καλά εστιατόρια άνοιξαν το 1765 στο Παρίσι και σ' άλλες μεγάλες πόλεις. Η καλή κουζίνα κατάφερε από τις αυλές των ηγεμόνων να φτάσει στα μεγάλα αστικά στρώματα. Όπως γενικά στην τέχνη έτσι και στην τέχνη της μαγειρικής υπήρχαν ειδήμωνες που υπερείχαν από τους σύγχρονούς τους και άνοιξαν καινούριους ορίζοντες.
Δύο μεγάλοι μάγειροι οι Marie-Antoini Careme και Auguste Escoffier, ήταν οι κύριες μορφές στην τέχνη της μαγειρικής του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Ο οδηγός μαγειρικής Le Guide culinaire εγχειρίδιο της κλασσικής κουζίνας του Auguste Escoffier είναι βασικό βιβλίο της σημερινής προετοιμασίας των φαγητών.
Δεύτερο μισό του 20ού αιώνα - Η νεότερη εποχή
Με τις διάφορες αλλαγές του ρυθμού ζωής έπρεπε να αλλάζει αναγκαστικά ο τρόπος διατροφής των ανθρώπων. Ταυτόχρονα τα μοντέρνα μέσα ταξιδιών έκαναν τις αποστάσεις πάνω στη γη, όπως και μεταξύ των διάφορων πολιτισμών, μικρότερες.
Παραδείγματα της καινούριας κουζίνας αποτελούν τα "Nouvelle Cuisine", "Cuisine du marche", "Cuisine naturelle" κτλ. που έφεραν καινούρια πνοή στη διαμόρφωση των μενού και της μεθόδου παρασκευής τους.
Η μοντέρνα κουζίνα βασίζεται στις αρχές της παλιάς και λαμβάνει σήμερα υπόψη τις γνώσεις της φυσιολογίας της διατροφής όπως και τις γευστικές απαιτήσεις της διεθνούς κουζίνας.
Μαγειρική τέχνη
Μαγειρική τέχνη είναι η διαδικασία της προετοιμασίας εδεσμάτων με τη χρήση θερμότητας. Οι τεχνικές μαγειρέματος και τα συστατικά ποικίλλουν ανά τον κόσμο, ανάλογα με τις παραδόσεις, την γεωγραφική θέση, τις τοπικά παραγόμενες πρώτες ύλες, τις διατροφικές και άλλες συνήθειες. Οι μάγειρες, διαφέρουν σε μεγάλο βαθμό στις ικανότητες και την κατάρτισή τους μεταξύ τους.
Η μαγειρική μπορεί να πραγματοποιηθεί και μέσω χημικών αντιδράσεων χωρίς την παρουσία της θερμότητας, όπως στο Ceviche, ένα παραδοσιακό ισπανικό πιάτο όπου τα ψάρια ψήνονται από τα οξέα στο λεμόνι ή χυμό λάιμ.
Η συνταγή μαγειρικής είναι ένα κείμενο που μας εξηγεί πώς να ετοιμάσουμε ένα φαγητό ή ένα γλυκό.
1. Τα βασικά μέρη μιας συνταγής
Μια συνταγή περιλαμβάνει:
Τίτλο: Το όνομα του φαγητού ή του γλυκού.
Υλικά: Τα υλικά που χρειαζόμαστε και τις ποσότητές τους.
Εκτέλεση: Τις οδηγίες παρασκευής με τη σωστή σειρά.
2. Πώς γράφουμε τις οδηγίες;
Όταν δίνουμε οδηγίες, χρησιμοποιούμε συνήθως τρεις εγκλίσεις:
Παράδειγμα
Οριστική → Ανακατεύουμε τα υλικά.
Προστακτική → Ανακατέψτε τα υλικά.
Υποτακτική → Να ανακατέψετε τα υλικά.
Χρησιμοποιούμε επίσης χρονικές λέξεις και φράσεις, όπως: αρχικά, πρώτα, έπειτα, στη συνέχεια, μετά, τέλος, για να δείξουμε τη σειρά των ενεργειών.
3. Τι πρέπει να προσέχουμε;
Γράφουμε σύντομες, σαφείς και κατανοητές οδηγίες.
Παρουσιάζουμε τα βήματα με τη σωστή χρονική σειρά.
Αναφέρουμε με ακρίβεια τις ποσότητες των υλικών.
Προσδιορίζουμε, όπου χρειάζεται, τον χρόνο και τη θερμοκρασία μαγειρέματος.
Θυμάμαι!
Μια σωστή συνταγή έχει τίτλο, υλικά και εκτέλεση. Οι οδηγίες της πρέπει να είναι σαφείς, ακριβείς και με τη σωστή σειρά, ώστε να μπορούμε να την ακολουθήσουμε εύκολα.
Θα φύγω το Σάββατο το πρωί.
Πρέπει να φύγεις τώρα.
Φύγε γρήγορα από το σπίτι.
Οι μορφές που παίρνει το ρήμα, για να φανερώσει τον τρόπο με τον οποίο θέλουμε να παρουσιάσουμε αυτό που σημαίνει (το ρήμα) λέγονται εγκλίσεις.
Οι κύριες εγκλίσεις των ρημάτων είναι
η οριστική, η υποτακτική και η προστακτική.
Οριστική
Η οριστική φανερώνει πως αυτό που σημαίνει το ρήμα είναι κάτι το βέβαιο και πραγματικό, είτε είναι κατάφαση είτε είναι άρνηση είτε είναι ερώτηση.
Π.χ.
Θα βρέξει αύριο. (κατάφαση)
Δεν θα βρέξει αύριο. (άρνηση)
Θα βρέξει αύριο; (ερώτηση)
Η οριστική παίρνει άρνηση «δεν».
Υποτακτική
Η υποτακτική φανερώνει πως αυτό που σημαίνει το ρήμα είναι κάτι που θέλουμε να γίνει ή περιμένουμε να γίνει.
Π.χ.
Θέλω να έρθεις.
Ας ξεκουραστούμε λίγο.
Όταν ένα ρήμα βρίσκεται στην υποτακτική, συνοδεύεται ή από έναν από τους συνδέσμους για να, όταν, πριν, αν, άμα, ή από τα μόρια να, ας.
Η οριστική παίρνει άρνηση «μην».
Προστακτική
Η προστακτική φανερώνει πως αυτό που σημαίνει το ρήμα είναι προσταγή, επιθυμία, ευχή.
Π.χ.
Έλα αμέσως. (προσταγή)
Φέρε μου ένα ποτήρι νερό, σε παρακαλώ. (επιθυμία)
Βοήθησέ με, Παναγία μου! (ευχή)
Προστακτική έγκλιση έχουν δύο χρόνοι: ο ενεστώτας και ο αόριστος της ενεργητικής και της παθητική φωνής. Επίσης, η προστακτική έχει μόνο δύο πρόσωπα: το β΄ ενικό και το β΄ πληθυντικό.
Κατά τον σχηματισμό της προστακτικής σύνθετων ρημάτων πρέπει να θυμόμαστε ότι η προστακτική δεν παίρνει αύξηση.
Επίλεξε το τραγούδι που θέλεις. (σωστό)
Επέλεξε το τραγούδι που θέλεις. (λάθος)
Κλίση της προστακτικής
Ορθογραφία του (ι) της προστακτικής
Σαν εγκλίσεις λογαριάζονται:
το απαρέμφατο
η μετοχή
Τις εγκλίσεις μπορούμε να τις χωρίσουμε σε δύο μεγάλες κατηγορίες: α) στις προσωπικές και β) στις απρόσωπες.
α) προσωπικές εγκλίσεις, αυτές δηλαδή που έχουν διαφορετικούς τύπους για τα διαφορετικά πρόσωπα του ρήματος. Στις προσωπικές κατατάσσονται: α) η οριστική, β) η υποτακτική και γ) η προστακτική
β) απρόσωπες εγκλίσεις, αυτές δηλαδή που έχουν τον ίδιο τύπο για τα διαφορετικά πρόσωπα του ρήματος. Στις απρόσωπες εγκλίσεις κατατάσσονται: α) το απαρέμφατο και β) η μετοχή
Τρώγοντας απολαμβάνουν καλύτερα τη συντροφιά Έλληνες και Τούρκοι. Υπάρχουν μάλιστα τόσα κοινά έθιμα και συνήθειες που εύκολα καταλαβαίνει κανείς πόσο κοντά είναι οι δύο λαοί. Για παράδειγμα, την Πρωτομαγιά στην Ελλάδα και στην Τουρκία οι άνθρωποι πηγαίνουν στην εξοχή, ώστε να γιορτάσουν την άνοιξη με γλέντια στους αγρούς. Στα παράλια της Τουρκίας και την Κρήτη, τη μέρα αυτή, βράζουν φρέσκα βότανα για να αποκτήσουν δύναμη και να προστατεύονται από τα μάγια. Εξάλλου, πολλοί από τους κοινούς μεζέδες δεν είναι μαγειρεμένοι. Τα τουρσιά ή τα παστά ψάρια συντηρούνται από τους δύο λαούς με τον ίδιο τρόπο, μέσα σε ξίδι, αλάτι, άρμη ή λάδι, με αποτέλεσμα να μπορούν να τα τσιμπολογήσουν ακόμα και με το χέρι.
Μ. Λαμπράκη – E. Akin, Ελλάδα, Τουρκία στο ίδιο τραπέζι, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2002
Τι είναι;
Η εσωτερική αύξηση εμφανίζεται σε ορισμένα σύνθετα ρήματα στους παρελθοντικούς χρόνους της οριστικής. Η αύξηση μπαίνει ανάμεσα στο α΄ συνθετικό και στο ρήμα.
Παραδείγματα
- υπογράφω → υπέγραψα
- καταγράφω → κατέγραψα
- επιτρέπω → επέτρεψα
- αναβάλλω → ανέβαλα
Πότε υπάρχει;
Στην οριστική αορίστου
- υπέγραψα
- κατέγραψα
- επέτρεψα
- ανέβαλα
Πότε δεν υπάρχει;
Στην προστακτική αορίστου
Η προστακτική δείχνει εντολή, προτροπή ή παράκληση και δεν παίρνει αύξηση.
Σωστά:
- υπόγραψε το χαρτί
- κατάγραψε τις λέξεις
- επίτρεψε μου να μπω
- ανάβαλε τη συνάντηση
Όταν μιλάμε ή γράφουμε, συχνά χρησιμοποιούμε περισσότερες από μία προτάσεις για να εκφράσουμε τις σκέψεις μας. Οι προτάσεις αυτές μπορούν να συνδέονται μεταξύ τους με διαφορετικούς τρόπους. Πριν γνωρίσουμε τους τρόπους σύνδεσης, πρέπει να ξεχωρίζουμε δύο είδη προτάσεων.
Ανεξάρτητες και εξαρτημένες προτάσεις
Ανεξάρτητες ή κύριες προτάσεις (Α): Είναι οι προτάσεις που έχουν ολοκληρωμένο νόημα και μπορούν να σταθούν μόνες τους στον λόγο.
Εξαρτημένες ή δευτερεύουσες προτάσεις (Ε): Είναι οι προτάσεις που εξαρτώνται από κάποια άλλη πρόταση για να ολοκληρωθεί το νόημά τους.
Παράδειγμα:
Η Μαρία έμεινε στο σπίτι, επειδή ήταν άρρωστη.
Η Μαρία έμεινε στο σπίτι: Ανεξάρτητη πρόταση (Α).
επειδή ήταν άρρωστη: Εξαρτημένη πρόταση (Ε).
Οι τρεις τρόποι με τους οποίους συνδέουμε τις προτάσεις είναι η παρατακτική σύνδεση, η υποτακτική σύνδεση και το ασύνδετο σχήμα.
1. Παρατακτική σύνδεση
Παρατακτική σύνδεση έχουμε όταν συνδέουμε δύο ή περισσότερες ισότιμες προτάσεις, δηλαδή:
Δύο ανεξάρτητες προτάσεις (Α + Α).
Δύο εξαρτημένες προτάσεις (Ε + Ε) που έχουν την ίδια συντακτική θέση.
Οι προτάσεις συνδέονται με παρατακτικούς συνδέσμους.
Παραδείγματα:
Ο Γιώργος διάβασε τα μαθήματά του και πήγε να παίξει.
Οι δύο ανεξάρτητες προτάσεις συνδέονται με τον συμπλεκτικό σύνδεσμο και.
Θα πάμε εκδρομή ή θα μείνουμε στο σπίτι.
Οι δύο ανεξάρτητες προτάσεις συνδέονται με τον διαχωριστικό σύνδεσμο ή.
Ήθελα να παίξω, αλλά έπρεπε να διαβάσω.
Οι δύο ανεξάρτητες προτάσεις συνδέονται με τον αντιθετικό σύνδεσμο αλλά.
Σύνδεσμοι που χρησιμοποιούνται στην παρατακτική σύνδεση
Συμπλεκτικοί: και (κι), ούτε, μήτε, ουδέ, μηδέ
Διαχωριστικοί: ή, είτε
Αντιθετικοί: αλλά, μα, όμως, ωστόσο
Επεξηγηματικός: δηλαδή
Συμπερασματικές συνδετικές λέξεις: λοιπόν, άρα, επομένως
2. Υποτακτική σύνδεση
Υποτακτική σύνδεση έχουμε όταν μια εξαρτημένη πρόταση συνδέεται με μια ανεξάρτητη ή με μια άλλη εξαρτημένη πρόταση. Στην υποτακτική σύνδεση οι προτάσεις δεν είναι ισότιμες, αφού η μία εξαρτάται από την άλλη.
Μπορούμε να έχουμε:
Ανεξάρτητη + Εξαρτημένη (Α + Ε).
Εξαρτημένη + Εξαρτημένη (Ε + Ε), όταν η μία εξαρτάται από την άλλη.
Παραδείγματα:
Δεν πήγα στο σχολείο, επειδή ήμουν άρρωστος.
Ο σύνδεσμος επειδή εισάγει μια εξαρτημένη αιτιολογική πρόταση που εξηγεί την αιτία.
Αν τελειώσω νωρίς τα μαθήματά μου, θα παίξω ποδόσφαιρο.
Ο σύνδεσμος αν εισάγει μια εξαρτημένη υποθετική πρόταση που εκφράζει μια προϋπόθεση.
Διαβάζω προσεκτικά, για να γράψω καλά στο διαγώνισμα.
Ο σύνδεσμος για να εισάγει μια εξαρτημένη τελική πρόταση που δείχνει τον σκοπό.
Σύνδεσμοι που χρησιμοποιούνται στην υποτακτική σύνδεση
Ειδικοί: ότι, πως, που
Χρονικοί: όταν, ενώ, καθώς, αφού, αφότου, μόλις, πριν (να), προτού, ώσπου, ωσότου
Αιτιολογικοί: γιατί, επειδή, αφού, διότι
Υποθετικοί: αν (εάν), άμα, σαν
Τελικοί: να, για να
Διστακτικοί: μη(ν), μήπως
Συγκριτικός: παρά
Προσοχή! Ένας σύνδεσμος μπορεί να ανήκει σε διαφορετική κατηγορία ανάλογα με το νόημα που εκφράζει.
Για παράδειγμα, ο σύνδεσμος αφού μπορεί να δηλώνει χρόνο ή αιτία.
Αφού τελείωσε το μάθημα, φύγαμε. (Χρόνος)
Αφού είσαι κουρασμένος, ξεκουράσου. (Αιτία)
3. Ασύνδετο σχήμα
Ασύνδετο σχήμα έχουμε όταν τοποθετούμε δύο ή περισσότερες ισότιμες προτάσεις τη μία δίπλα στην άλλη, χωρίς να χρησιμοποιούμε συνδέσμους. Στη θέση των συνδέσμων βάζουμε κόμμα (,).
Μπορούμε να έχουμε:
Ανεξάρτητη + Ανεξάρτητη (Α + Α).
Εξαρτημένη + Εξαρτημένη (Ε + Ε), όταν είναι ισότιμες.
Παραδείγματα:
Ξύπνησα νωρίς, ντύθηκα, έφαγα πρωινό, έφυγα για το σχολείο.
Οι τέσσερις ανεξάρτητες προτάσεις χωρίζονται με κόμματα, χωρίς να χρησιμοποιούνται σύνδεσμοι.
Ο δάσκαλος μας είπε ότι θα πάμε εκδρομή, ότι θα επισκεφτούμε ένα μουσείο, ότι θα επιστρέψουμε το απόγευμα.
Οι τρεις εξαρτημένες προτάσεις συνδέονται ασύνδετα, καθώς χωρίζονται με κόμματα.
Αποτελεσματικές προτάσεις λέγονται οι εξαρτημένες (δευτερεύουσες) προτάσεις που φανερώνουν το αποτέλεσμα ή τη συνέπεια της πρότασης που προηγείται (της πρότασης από την οποία εξαρτώνται).
Οι εξαρτημένες αποτελεσματικές προτάσεις εισάγονται με τους αποτελεσματικούς συνδέσμους ώστε, που ή με φράσεις ώστε να, που να, με αποτέλεσμα να κτλ.
Παραδείγματα
Μιλούσε τόσο δυνατά, ώστε τον άκουγαν όλοι οι γείτονες.
Έβρεξε τόσο πολύ, που πλημμύρισαν οι δρόμοι.
Ο δρόμος ήταν τόσο στενός, ώστε να μη χωρούν δύο αυτοκίνητα.
Δεν είναι τόσο μικρός, που να μην καταλαβαίνει τι συμβαίνει.
Ήταν τόσο κουρασμένος, με αποτέλεσμα να κοιμηθεί πάνω στο γραφείο του.
Ο κοινός πολίτης της αρχαιότητας τρεφόταν με χυλό από δημητριακά ή όσπρια, πίτα άζυμου ψωμιού και λαχανικά. Για να δώσουν γεύση στη μονότονη αυτή δίαιτα, πρόσθεταν στα φαγητά μια σάλτσα την οποία ονόμαζαν «γάρο» και τη χρησιμοποιούσαν όπως εμείς σήμερα το κέτσαπ.
Ο «γάρος» φτιαχνόταν από μικρά ψάρια ή από κολιούς και εντόσθια ψαριών, τα οποία ανακάτευαν με μπόλικο αλάτι, κρασί, ξίδι και μαϊντανό και τα άφηναν στον ήλιο 2-3 μήνες να ζυμωθούν και να γίνουν μια παχύρρευστη μάζα. Αυτό το καθόλου εύοσμο κατασκεύασμα το πρόσθεταν παντού, όχι μόνο στην αρχαιότητα αλλά και μετέπειτα, ως και τους βυζαντινούς χρόνους.
Πολλοί πιστεύουν ότι η γεύση της σάλτσας αυτής θα πρέπει να έμοιαζε με σάλτσες που χρησιμοποιούνται σήμερα στην κινέζικη και άλλες κουζίνες της Άπω Ανατολής. Άλλοι, πάλι, λένε ότι, αν λιώσουμε στο μπλέντερ παστή σαρδέλα και την ανακατέψουμε με ξίδι, μυρωδικά και λίγο λάδι, θα έχουμε μια πολύ καλή απομίμηση του «γάρου».
Αγλαΐα Κρεμέζη, Συνταγές και ιστορίες για μάγειρες με ανησυχίες,
εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2004 (διασκευή)
Διαφήμιση είναι η τεχνική που χρησιμοποιούμε για να προβάλουμε ένα προϊόν στο ευρύ κοινό, με στόχο να πειστεί για να την αξία του ή τη χρησιμότητά του και να το αγοράσει.
Χαρακτηριστικά διαφήμισης
μια «ζωντανή» εικόνα με έντονα χρώματα
το όνομα του προϊόντος και της μάρκας του (δεν υπάρχουν πάντα και τα δύο)
μια διασκεδαστική, σύντομη και εύκολη να τη θυμόμαστε συνθηματική φράση (σλόγκαν) που έχει σχέση με την εικόνα, με το όνομα του προϊόντος ή με το βασικό προτέρημά του
ένα μικρό κείμενο που περιγράφει το προϊόν και μας ενημερώνει γι΄ αυτό
Χρησιμοποιούμε
Κυρίως την προστακτική έγκλιση (μερικές φορές και την υποτακτική).
Πολλά σημεία στίξης, και ιδιαίτερα το θαυμαστικό, το ερωτηματικό και τα αποσιωπητικά.
Πολλά επίθετα και μάλιστα με τρόπο συχνά υπερβολικό.
Τα αντώνυμα (ή αντίθετα) είναι λέξεις που έχουν εντελώς διαφορετική, δηλαδή αντίθετη, σημασία μεταξύ τους. Η λέξη προέρχεται από την πρόθεση «αντί» (που σημαίνει απέναντι) και το ουσιαστικό «όνομα», δείχνοντας πως η μία έννοια βρίσκεται στον αντίποδα της άλλης. Χρησιμοποιούμε τα αντώνυμα στον λόγο μας για να κάνουμε συγκρίσεις, να δώσουμε έμφαση σε μια ιδέα και να κάνουμε τις περιγραφές μας πιο ζωντανές και ακριβείς.
Παραδείγματα αντωνύμων ανά μέρος του λόγου:
Ουσιαστικά: μέρα – νύχτα, χαρά – λύπη, αρχή – τέλος, φως – σκοτάδι.
Επίθετα: ψηλός – κοντός, ζεστός – κρύος, δίκαιος – άδικος, καλός – κακός.
Ρήματα: αγοράζω – πουλάω, ανεβαίνω – κατεβαίνω, θυμάμαι – ξεχνώ, κλαίω – γελάω.
Επιρρήματα: γρήγορα – αργά, πάνω – κάτω, νωρίς – αργά, μέσα – έξω.
Εκφράσεις είναι τα λόγια (λέξεις ή φράσεις) που έχουν κάποια ιδιαίτερη, συνήθως μεταφορική, σημασία.
π.χ. Έπεσε με τα μούτρα στο φαΐ.
Άλλη όρεξη δεν είχα.
Το πούλησε για ένα κομμάτι ψωμί
Συμφράσεις είναι τα λόγια, συνήθως δύο λέξεις μαζί, που τις συναντάμε κατά κανόνα μαζί και σημαίνουν ένα συγκεκριμένο πράγμα.
π.χ. σοκολάτα αμυγδάλου, ψωμί σικάλεως, χυμός πορτοκάλι, κρητικό παξιμάδι
Οι υποθετικές προτάσεις είναι οι εξαρτημένες (δευτερεύουσες) προτάσεις που εκφράζουν μια υπόθεση, δηλαδή έναν όρο ή μια προϋπόθεση που πρέπει να ισχύει για να πραγματοποιηθεί αυτό που λέει η κύρια πρόταση.
Υπόθεση: Η εξαρτημένη (δευτερεύουσα) πρόταση (εκφράζει τον όρο).
Απόδοση: Η κύρια πρόταση (εκφράζει το αποτέλεσμα).
Το σύνολο «Υπόθεση + Απόδοση» ονομάζεται Υποθετικός Λόγος.
Παράδειγμα
Αν ξυπνήσεις νωρίς, θα πάμε βόλτα.
υπόθεση , απόδοση
Πώς εισάγονται (Με ποιες λέξεις ξεκινούν);
Οι υποθετικές προτάσεις εισάγονται κυρίως με τους υποθετικούς συνδέσμους: αν, εάν, άμα, σαν.
Επίσης, εισάγονται με υποθετικές φράσεις: σε περίπτωση που, με την προϋπόθεση να, υπό τον όρο να.
Ο βασικός κανόνας στίξης (Το κόμμα)
Όταν η υπόθεση βρίσκεται πριν από την απόδοση, βάζουμε κόμμα.
Όταν η υπόθεση βρίσκεται μετά την απόδοση, δεν βάζουμε κόμμα.
Παραδείγματα στίξης:
Αν έχει καλό καιρό αύριο, θα πάμε εκδρομή. (Υπόθεση στην αρχή ➔ Κόμμα)
Θα πάμε εκδρομή αύριο αν έχει καλό καιρό. (Υπόθεση στο τέλος ➔ Καθόλου κόμμα)
Οι υποθετικές προτάσεις ανήκουν στις εξαρτημένες (δευτερεύουσες) προτάσεις. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορούν να σταθούν μόνες τους στο λόγο και χρειάζονται μια κύρια πρόταση για να τις συμπληρώνει.
Παράδειγμα
Αν κάνει καλό καιρό, θα πάμε εκδρομή.
Αν κάνει καλό καιρό → η πρόταση αυτή είναι εξαρτημένη (δευτερεύουσα), γιατί δεν μπορεί να σταθεί μόνη της στον λόγο, δεν έχει ολοκληρωμένο νόημα και εξαρτάται από μια κύρια πρόταση.
θα πάμε εκδρομή → η πρόταση αυτή είναι κύρια, μπορεί να σταθεί μόνη της στον λόγο, έχει ολοκληρωμένο νόημα.
Τα ουσιαστικά, ανάλογα με το αν συνοδεύονται από άρθρο ή όχι, διακρίνονται σε έναρθρα και άναρθρα.
1. Έναρθρα ουσιαστικά
Έναρθρα ονομάζονται τα ουσιαστικά που συνοδεύονται από άρθρο.
Το άρθρο μπορεί να είναι:
Οριστικό (ο, η, το): Χρησιμοποιείται συνήθως όταν αναφερόμαστε σε κάτι συγκεκριμένο ή γνωστό.
Αόριστο (ένας, μια, ένα): Χρησιμοποιείται όταν αναφερόμαστε σε κάτι μη συγκεκριμένο ή όταν το αναφέρουμε για πρώτη φορά.
Παραδείγματα:
Ο μαθητής διαβάζει το βιβλίο του.
Η γάτα κοιμάται στον καναπέ.
Ένας ψαράς έπιασε ένα μεγάλο ψάρι.
Μια κοπέλα περπατούσε στον δρόμο.
2. Άναρθρα ουσιαστικά
Άναρθρα ονομάζονται τα ουσιαστικά που δεν συνοδεύονται από άρθρο.
Συχνά χρησιμοποιούμε άναρθρα ουσιαστικά όταν μιλάμε γενικά, χωρίς να αναφερόμαστε σε κάποιο συγκεκριμένο πρόσωπο, ζώο ή πράγμα.
Παραδείγματα:
Αγόρασα φρούτα από τη λαϊκή αγορά.
Χρειάζομαι νερό.
Στον κήπο φυτρώνουν λουλούδια.
Σήμερα θα μαγειρέψουμε ψάρια.
3. Πότε παραλείπουμε το άρθρο;
Υπάρχουν ορισμένες περιπτώσεις στις οποίες συνήθως δεν χρησιμοποιούμε άρθρο.
α. Όταν μιλάμε γενικά για κάτι.
Μου αρέσει να τρώω φρούτα.
Πίνω γάλα κάθε πρωί.
β. Όταν προσφωνούμε ή φωνάζουμε κάποιον.
Μαρία, έλα εδώ!
Παιδιά, κάντε ησυχία!
γ. Όταν λέμε το όνομά μας με τα ρήματα «λέγομαι» ή «ονομάζομαι».
Λέγομαι Γιώργος.
Ονομάζομαι Ελένη.
δ. Όταν ένα ουσιαστικό χρησιμοποιείται ως κατηγορούμενο και δηλώνει συνήθως ιδιότητα, επάγγελμα ή χαρακτηρισμό.
Ο πατέρας μου είναι γιατρός.
Η Αθηνά έγινε δασκάλα.
Ο Κολοκοτρώνης ήταν ήρωας.
4. Πώς αλλάζει το νόημα με τη χρήση του άρθρου;
Παρατηρούμε τις παρακάτω προτάσεις:
Αγόρασα μήλα. → Μιλάμε γενικά για μήλα, χωρίς να προσδιορίζουμε ποια.
Αγόρασα τα μήλα. → Μιλάμε για συγκεκριμένα μήλα που γνωρίζουμε ποια είναι.
Ακόμη ένα παράδειγμα:
Διάβασα ένα βιβλίο. → Αναφερόμαστε σε κάποιο βιβλίο χωρίς να προσδιορίζουμε ποιο είναι.
Διάβασα το βιβλίο. → Αναφερόμαστε σε συγκεκριμένο βιβλίο.
Προσοχή! Το ουσιαστικό «ένα βιβλίο» είναι έναρθρο, επειδή συνοδεύεται από το αόριστο άρθρο «ένα».
Επίσης, το οριστικό άρθρο μπορεί μερικές φορές να χρησιμοποιείται και όταν μιλάμε γενικά για ένα ολόκληρο είδος, όπως στην πρόταση: «Το δελφίνι είναι θηλαστικό».
Τα διαλυτικά (¨) είναι ένα ορθογραφικό σημάδι που αποτελείται από δύο μικρές τελείες και τοποθετείται πάνω από τα φωνήεντα ι και υ.
Τα χρησιμοποιούμε για να δείξουμε ότι δύο διαδοχικά φωνήεντα προφέρονται χωριστά και δεν σχηματίζουν έναν ενιαίο φθόγγο (ήχο).
1. Πότε βάζουμε διαλυτικά;
Βάζουμε διαλυτικά πάνω από το ι ή το υ, όταν θέλουμε να δείξουμε ότι προφέρονται χωριστά από το προηγούμενο φωνήεν και διαφορετικά θα μπορούσαν να διαβαστούν ως ένας ενιαίος φθόγγος.
Παραδείγματα: γαϊδούρι, χαϊδεύω, κοροϊδεύω, λαϊκός, προϊόν, αϋπνία, προϋπόθεση
2. Πότε ΔΕΝ βάζουμε διαλυτικά;
α. Όταν το προηγούμενο φωνήεν έχει τόνο.
Ο τόνος δείχνει ήδη ότι τα δύο φωνήεντα προφέρονται χωριστά. Επομένως, δεν χρειάζονται διαλυτικά.
Παραδείγματα: πλάι (όχι πλάϊ), Μάιος (όχι Μάϊος), γάι,δαρος (όχι γάϊδαρος), νεράιδα (όχι νεράϊδα), μπόι (όχι μπόϊ), τάισες (όχι τάϊσες)
β. Όταν τα δύο φωνήεντα δεν μπορούν να σχηματίσουν δίψηφο φωνήεν.
Σε αυτή την περίπτωση δεν υπάρχει κίνδυνος να τα διαβάσουμε ως έναν ενιαίο φθόγγο.
Παραδείγματα: πρωί, διυλιστήριο, Μωυσής
3. Διαλυτικά και τόνος μαζί
Όταν πρέπει να βάλουμε τόνο σε ένα φωνήεν που έχει διαλυτικά, γράφουμε και τα δύο σημάδια μαζί.
Παραδείγματα: φαΐ, καΐκι, σαΐτα, Μαΐου
Προσοχή! Στη λέξη «Μάιος» δεν βάζουμε διαλυτικά, επειδή τονίζεται το «ά». Όμως, στη λέξη «Μαΐου» βάζουμε διαλυτικά και τόνο στο «ΐ».
4. Τι συμβαίνει όταν γράφουμε με κεφαλαία γράμματα;
Όταν γράφουμε μια λέξη ολόκληρη με κεφαλαία γράμματα, δεν βάζουμε τόνους, αλλά διατηρούμε ή προσθέτουμε τα διαλυτικά όπου χρειάζονται, ώστε να φαίνεται η σωστή προφορά.
Παραδείγματα: Μάιος → ΜΑΪΟΣ, νεράιδα → ΝΕΡΑΪΔΑ, γάιδαρος → ΓΑΪΔΑΡΟΣ, άυπνος → ΑΫΠΝΟΣ, γαϊδούρι → ΓΑΪΔΟΥΡΙ
Τι πρέπει να θυμάμαι
Τα διαλυτικά μπαίνουν μόνο πάνω από τα ι και υ.
Δείχνουν ότι δύο διαδοχικά φωνήεντα πρέπει να προφερθούν χωριστά, όταν υπάρχει περίπτωση να διαβαστούν ως ένας ενιαίος φθόγγος.
Δεν βάζουμε διαλυτικά όταν το προηγούμενο φωνήεν έχει τόνο.
Τα διαλυτικά μπορούν να συνυπάρχουν με τον τόνο στο ίδιο γράμμα: ΐ, ΰ.
Στις λέξεις που γράφονται ολόκληρες με κεφαλαία, χρησιμοποιούμε διαλυτικά όπου χρειάζονται, ακόμη κι αν στα πεζά γράμματα αρκεί ο τόνος του προηγούμενου φωνήεντος.
Στην καθημερινή μας επικοινωνία χρησιμοποιούμε συχνά εκφράσεις, δηλαδή ομάδες λέξεων που, όταν συνδυάζονται, αποκτούν ένα ιδιαίτερο νόημα.
Πολλές φορές, το νόημα μιας έκφρασης δεν είναι κυριολεκτικό. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορούμε να το καταλάβουμε εξετάζοντας ξεχωριστά τη σημασία κάθε λέξης.
Παραδείγματα:
Πλέει σε πελάγη ευτυχίας. → Είναι πάρα πολύ ευτυχισμένος.
Έγινε καπνός. → Εξαφανίστηκε πολύ γρήγορα.
Τα έκανε σαλάτα. → Μπέρδεψε τα πράγματα.
Τι τραβάει η όρεξή σου; → Τι επιθυμείς να φας;
Μου τρέχουν τα σάλια. → Επιθυμώ πολύ να φάω κάτι νόστιμο.
Έμεινε με το στόμα ανοιχτό. → Ένιωσε μεγάλη έκπληξη.
Για παράδειγμα, όταν λέμε «Ο Γιώργος έγινε καπνός», δεν εννοούμε ότι μετατράπηκε πραγματικά σε καπνό, αλλά ότι έφυγε πολύ γρήγορα.
Κυριολεκτική και μεταφορική σημασία
Οι λέξεις μπορούν να χρησιμοποιούνται με την κυριολεκτική ή τη μεταφορική τους σημασία.
Κυριολεκτική σημασία: Οι λέξεις χρησιμοποιούνται με την πραγματική, συνηθισμένη σημασία τους.
Μεταφορική σημασία: Οι λέξεις χρησιμοποιούνται με διαφορετική σημασία από την κυριολεκτική, για να εκφράσουν μια σκέψη ή μια εικόνα με πιο παραστατικό τρόπο.
Παραδείγματα:
Κυριολεκτική σημασία
Η μητέρα έκοψε το ψωμί.
Το φαγητό είναι πολύ γλυκό.
Το παιδί άνοιξε την πόρτα.
Ο καπνός βγήκε από την καμινάδα.
Μεταφορική σημασία
Μου κόπηκε η όρεξη.
Μου είπε γλυκά λόγια.
Μου άνοιξε η όρεξη.
Ο κλέφτης έγινε καπνός.
Προσοχή! Δεν είναι όλες οι μεταφορικές φράσεις παγιωμένες εκφράσεις. Οι εκφράσεις που εξετάζουμε εδώ έχουν συνήθως μια ιδιαίτερη, καθιερωμένη σημασία.
Γιατί χρησιμοποιούμε εκφράσεις στον λόγο μας
Χρησιμοποιούμε εκφράσεις για να:
Κάνουμε τον λόγο μας πιο ζωντανό και παραστατικό.
Περιγράφουμε συναισθήματα και καταστάσεις με πιο έντονο τρόπο.
Μεταφέρουμε ένα μήνυμα με λίγες αλλά εκφραστικές λέξεις.
Δίνουμε χιούμορ και ζωντάνια στις αφηγήσεις και στις συζητήσεις μας.
Παράδειγμα:
Αντί να πούμε «Ο Νίκος ήταν πολύ χαρούμενος», μπορούμε να πούμε «Ο Νίκος πετούσε από τη χαρά του».
Η δεύτερη πρόταση είναι πιο παραστατική και τονίζει περισσότερο το συναίσθημα του Νίκου.