ΓΛΩΣΣΑ ΣΤ΄

Ευγένιος Τριβιζάς

Μαγειρική τέχνη

Οι μορφές που παίρνει το ρήμα, για να φανερώσει τον τρόπο με τον οποίο θέλουμε να παρουσιάσουμε αυτό που σημαίνει (το ρήμα) λέγονται εγκλίσεις.

Οι κύριες εγκλίσεις των ρημάτων είναι

η οριστική, η υποτακτική και η προστακτική.

Οριστική

Η οριστική φανερώνει πως αυτό που σημαίνει το ρήμα είναι κάτι το βέβαιο και πραγματικό, είτε είναι κατάφαση είτε είναι άρνηση είτε είναι ερώτηση.

Π.χ.

Θα βρέξει αύριο. (κατάφαση)

Δεν θα βρέξει αύριο. (άρνηση)

Θα βρέξει αύριο; (ερώτηση)

Η οριστική παίρνει άρνηση «δεν».

Υποτακτική

Η υποτακτική φανερώνει πως αυτό που σημαίνει το ρήμα είναι κάτι που θέλουμε να γίνει ή περιμένουμε να γίνει.

Π.χ.

Θέλω να έρθεις.

Ας ξεκουραστούμε λίγο.

Όταν ένα ρήμα βρίσκεται στην υποτακτική, συνοδεύεται ή από έναν από τους συνδέσμους για να, όταν, πριν, αν, άμα, ή από τα μόρια να, ας.

Η οριστική παίρνει άρνηση «μην».

Προστακτική

Η προστακτική φανερώνει πως αυτό που σημαίνει το ρήμα είναι προσταγή, επιθυμία, ευχή.

Π.χ.

Έλα αμέσως. (προσταγή)

Φέρε μου ένα ποτήρι νερό, σε παρακαλώ. (επιθυμία)

Βοήθησέ με, Παναγία μου! (ευχή)

Προστακτική έγκλιση έχουν δύο χρόνοι: ο ενεστώτας και ο αόριστος της ενεργητικής και της παθητική φωνής. Επίσης, η προστακτική έχει μόνο δύο πρόσωπα: το β΄ ενικό και το β΄ πληθυντικό.

Κατά τον σχηματισμό της προστακτικής σύνθετων ρημάτων πρέπει να θυμόμαστε ότι η προστακτική δεν παίρνει αύξηση.

Επίλεξε το τραγούδι που θέλεις. (σωστό)

Επέλεξε το τραγούδι που θέλεις. (λάθος)

Κλίση της προστακτικής

Ορθογραφία του (ι) της προστακτικής 

Σαν εγκλίσεις λογαριάζονται:

• το απαρέμφατο

• η μετοχή

Τις εγκλίσεις μπορούμε να τις χωρίσουμε σε δύο μεγάλες κατηγορίες: α) στις προσωπικές και β) στις απρόσωπες.

α) προσωπικές εγκλίσεις, αυτές δηλαδή που έχουν διαφορετικούς τύπους για τα διαφορετικά πρόσωπα του ρήματος. Στις προσωπικές κατατάσσονται: α) η οριστική, β) η υποτακτική και γ) η προστακτική

β) απρόσωπες εγκλίσεις, αυτές δηλαδή που έχουν τον ίδιο τύπο για τα διαφορετικά πρόσωπα του ρήματος. Στις απρόσωπες εγκλίσεις κατατάσσονται: α) το απαρέμφατο και β) η μετοχή

Τρώγοντας απολαμβάνουν καλύτερα τη συντροφιά Έλληνες και Τούρκοι. Υπάρχουν μάλιστα τόσα κοινά έθιμα και συνήθειες που εύκολα καταλαβαίνει κανείς πόσο κοντά είναι οι δύο λαοί. Για παράδειγμα, την Πρωτομαγιά στην Ελλάδα και στην Τουρκία οι άνθρωποι πηγαίνουν στην εξοχή, ώστε να γιορτάσουν την άνοιξη με γλέντια στους αγρούς. Στα παράλια της Τουρκίας και την Κρήτη, τη μέρα αυτή, βράζουν φρέσκα βότανα για να αποκτήσουν δύναμη και να προστατεύονται από τα μάγια. Εξάλλου, πολλοί από τους κοινούς μεζέδες δεν είναι μαγειρεμένοι. Τα τουρσιά ή τα παστά ψάρια συντηρούνται από τους δύο λαούς με τον ίδιο τρόπο, μέσα σε ξίδι, αλάτι, άρμη ή λάδι, με αποτέλεσμα να μπορούν να τα τσιμπολογήσουν ακόμα και με το χέρι.

Μ. Λαμπράκη – E. Akin, Ελλάδα, Τουρκία στο ίδιο τραπέζι, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2002 

Αποτελεσματικές προτάσεις λέγονται οι εξαρτημένες (δευτερεύουσες) προτάσεις που φανερώνουν το αποτέλεσμα ή τη συνέπεια της πρότασης που προηγείται (της πρότασης από την οποία εξαρτώνται).

Οι εξαρτημένες αποτελεσματικές προτάσεις εισάγονται με τους αποτελεσματικούς συνδέσμους ώστε, που ή με φράσεις ώστε να, που να, με αποτέλεσμα να κτλ.

Παραδείγματα

Μιλούσε τόσο δυνατά, ώστε τον άκουγαν όλοι οι γείτονες.

Έβρεξε τόσο πολύ, που πλημμύρισαν οι δρόμοι.

Ο δρόμος ήταν τόσο στενός, ώστε να μη χωρούν δύο αυτοκίνητα.

Δεν είναι τόσο μικρός, που να μην καταλαβαίνει τι συμβαίνει.

Ήταν τόσο κουρασμένος, με αποτέλεσμα να κοιμηθεί πάνω στο γραφείο του. 

Ο κοινός πολίτης της αρχαιότητας τρεφόταν με χυλό από δημητριακά ή όσπρια, πίτα άζυμου ψωμιού και λαχανικά. Για να δώσουν γεύση στη μονότονη αυτή δίαιτα, πρόσθεταν στα φαγητά μια σάλτσα την οποία ονόμαζαν «γάρο» και τη χρησιμοποιούσαν όπως εμείς σήμερα το κέτσαπ.   

Ο «γάρος» φτιαχνόταν από μικρά ψάρια ή από κολιούς και εντόσθια ψαριών, τα οποία ανακάτευαν με μπόλικο αλάτι, κρασί, ξίδι και μαϊντανό και τα άφηναν στον ήλιο 2-3 μήνες να ζυμωθούν και να γίνουν μια παχύρρευστη μάζα. Αυτό το καθόλου εύοσμο κατασκεύασμα το πρόσθεταν παντού, όχι μόνο στην αρχαιότητα αλλά και μετέπειτα, ως και τους βυζαντινούς χρόνους.

Πολλοί πιστεύουν ότι η γεύση της σάλτσας αυτής θα πρέπει να έμοιαζε με σάλτσες που χρησιμοποιούνται σήμερα στην κινέζικη και άλλες κουζίνες της Άπω Ανατολής. Άλλοι, πάλι, λένε ότι, αν λιώσουμε στο μπλέντερ παστή σαρδέλα και την ανακατέψουμε με ξίδι, μυρωδικά και λίγο λάδι, θα έχουμε μια πολύ καλή απομίμηση του «γάρου».

Αγλαΐα Κρεμέζη, Συνταγές και ιστορίες για μάγειρες με ανησυχίες, 

εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2004 (διασκευή)

Διαφήμιση είναι η τεχνική που χρησιμοποιούμε για να προβάλουμε ένα προϊόν στο ευρύ κοινό, με στόχο να πειστεί για να την αξία του ή τη χρησιμότητά του και να το αγοράσει.

Χαρακτηριστικά διαφήμισης

• μια «ζωντανή» εικόνα με έντονα χρώματα

• το όνομα του προϊόντος και της μάρκας του (δεν υπάρχουν πάντα και τα δύο)

• μια διασκεδαστική, σύντομη και εύκολη να τη θυμόμαστε συνθηματική φράση (σλόγκαν) που έχει σχέση με την εικόνα, με το όνομα του προϊόντος ή με το βασικό προτέρημά του

• ένα μικρό κείμενο που περιγράφει το προϊόν και μας ενημερώνει γι΄ αυτό

Χρησιμοποιούμε

• Κυρίως την προστακτική έγκλιση (μερικές φορές και την υποτακτική).

• Πολλά σημεία στίξης, και ιδιαίτερα το θαυμαστικό, το ερωτηματικό και τα αποσιωπητικά.

• Πολλά επίθετα και μάλιστα με τρόπο συχνά υπερβολικό.

Τα αντώνυμα (ή αντίθετα) είναι λέξεις που έχουν εντελώς διαφορετική, δηλαδή αντίθετη, σημασία μεταξύ τους. Η λέξη προέρχεται από την πρόθεση «αντί» (που σημαίνει απέναντι) και το ουσιαστικό «όνομα», δείχνοντας πως η μία έννοια βρίσκεται στον αντίποδα της άλλης. Χρησιμοποιούμε τα αντώνυμα στον λόγο μας για να κάνουμε συγκρίσεις, να δώσουμε έμφαση σε μια ιδέα και να κάνουμε τις περιγραφές μας πιο ζωντανές και ακριβείς.

Παραδείγματα αντωνύμων ανά μέρος του λόγου:

Ουσιαστικά: μέρα – νύχτα, χαρά – λύπη, αρχή – τέλος, φως – σκοτάδι.

Επίθετα: ψηλός – κοντός, ζεστός – κρύος, δίκαιος – άδικος, καλός – κακός.

Ρήματα: αγοράζω – πουλάω, ανεβαίνω – κατεβαίνω, θυμάμαι – ξεχνώ, κλαίω – γελάω.

Επιρρήματα: γρήγορα – αργά, πάνω – κάτω, νωρίς – αργά, μέσα – έξω.

• Εκφράσεις είναι τα λόγια (λέξεις ή φράσεις) που έχουν κάποια ιδιαίτερη, συνή­θως μεταφορική, σημασία.

π.χ. Έπεσε με τα μούτρα στο φαΐ.

Άλλη όρεξη δεν είχα.

Το πούλησε για ένα κομμάτι ψωμί

• Συμφράσεις είναι τα λόγια, συνήθως δύο λέξεις μαζί, που τις συναντάμε κατά κανόνα μαζί και σημαίνουν ένα συγκεκριμένο πράγμα.

π.χ. σοκολάτα αμυγδάλου, ψωμί σικάλεως, χυμός πορτοκάλι, κρητικό παξιμάδι

Οι υποθετικές προτάσεις είναι οι εξαρτημένες (δευτερεύουσες) προτάσεις που εκφράζουν μια υπόθεση, δηλαδή έναν όρο ή μια προϋπόθεση που πρέπει να ισχύει για να πραγματοποιηθεί αυτό που λέει η κύρια πρόταση.

Πώς εισάγονται (Με ποιες λέξεις ξεκινούν);

• Οι υποθετικές προτάσεις εισάγονται κυρίως με τους υποθετικούς συνδέσμους: αν, εάν, άμα, σαν.

• Επίσης, εισάγονται με υποθετικές φράσεις: σε περίπτωση που, με την προϋπόθεση να, υπό τον όρο να.

Ο βασικός κανόνας στίξης (Το κόμμα)

Όταν η υπόθεση βρίσκεται πριν από την απόδοση, βάζουμε κόμμα.

Όταν η υπόθεση βρίσκεται μετά την απόδοση, δεν βάζουμε κόμμα.

Παραδείγματα στίξης:

Αν έχει καλό καιρό αύριο, θα πάμε εκδρομή. (Υπόθεση στην αρχή ➔ Κόμμα)

Θα πάμε εκδρομή αύριο αν έχει καλό καιρό. (Υπόθεση στο τέλος ➔ Καθόλου κόμμα)

Οι υποθετικές προτάσεις ανήκουν στις εξαρτημένες (δευτερεύουσες) προτάσεις. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορούν να σταθούν μόνες τους στο λόγο και χρειάζονται μια κύρια πρόταση για να τις συμπληρώνει.

Παράδειγμα

Αν κάνει καλό καιρό, θα πάμε εκδρομή.

• Αν κάνει καλό καιρό → η πρόταση αυτή είναι εξαρτημένη (δευτερεύουσα), γιατί δεν μπορεί να σταθεί μόνη της στον λόγο, δεν έχει ολοκληρωμένο νόημα και εξαρτάται από μια κύρια πρόταση.

• θα πάμε εκδρομή → η πρόταση αυτή είναι κύρια, μπορεί να σταθεί μόνη της στον λόγο, έχει ολοκληρωμένο νόημα.