ΓΛΩΣΣΑ Ε΄

Ρήματα είναι οι λέξεις που φανερώνουν ότι κάτι κάνω ή κάτι παθαίνω ή βρίσκομαι σε μία κατάσταση.

Τα ρήματα έχουν διάφορους τύπους που φανερώνουν πότε γίνεται αυτό που σημαίνει το ρήμα, δηλαδή αν γίνεται στο παρόν, στο παρελθόν ή στο μέλλον. Οι διάφοροι αυτοί τύποι λέγονται χρόνοι του ρήματος.

Π.χ. 

Τα παιδιά ζωγραφίζουν.

Τα παιδιά ζωγράφισαν.

Τα παιδιά θα ζωγραφίσουν.

Το ρήμα «ζωγραφίζουν» φανερώνει ότι κάτι γίνεται τώρα, δηλαδή στο παρόν. Το ρήμα «ζωγράφισαν» φανερώνει κάτι που γινόταν ή που έγινε πριν, δηλαδή στο παρελθόν. Το ρήμα «θα ζωγραφίσουν» φανερώνει κάτι που θα γίνει αργότερα, δηλαδή  στο μέλλον.

Οι χρόνοι του ρήματος είναι τριών ειδών:

α) παροντικοί

β) παρελθοντικοί και 

γ) μελλοντικοί.

🔸Παροντικοί χρόνοι

Οι χρόνοι του ρήματος που φανερώνουν ότι κάτι γίνεται τώρα, δηλαδή στο παρόν, λέγονται παροντικοί και είναι ο ενεστώτας και ο παρακείμενος.

1) Ο ενεστώτας φανερώνει κάτι που γίνεται τώρα, εξακολουθητικά ή επαναλαμβάνεται.

Π.χ. 

Τα παιδιά παίζουν.

Κάθε Κυριακή η μητέρα πηγαίνει στην εκκλησία.

2) Ο παρακείμενος φανερώνει κάτι που έχει γίνει στο παρελθόν και τώρα είναι τελειωμένο.

Π.χ. 

Τα παιδιά έχουν παίξει.

Η μητέρα έχει πάει στην εκκλησία.

🔸Παρελθοντικοί χρόνοι

Οι χρόνοι του ρήματος που φανερώνουν ότι κάτι έχει γίνει στο παρελθόν λέγονται παρελθοντικοί και είναι ο παρατατικός, ο αόριστος και ο υπερσυντέλικος.

1) Ο παρατατικός φανερώνει κάτι που γινόταν στο παρελθόν εξακολουθητικά ή με επαναλήψεις.

Π.χ. 

Τα παιδιά έπαιζαν όλο το απόγευμα.

Παλιά η μητέρα πήγαινε συχνά στην εκκλησία.

2) Ο αόριστος φανερώνει κάτι που έγινε στο παρελθόν και φαίνεται σαν να έγινε σε μια στιγμή.

Π.χ. 

Χθες τα παιδιά έπαιξαν ποδόσφαιρο.

Η μητέρα πήγε στην εκκλησία.

3) Ο υπερσυντέλικος φανερώνει κάτι που έγινε στο παρελθόν και είχε τελειώσει πριν γίνει κάτι άλλο.

Π.χ. 

Τα παιδιά είχαν τελειώσει πριν χτυπήσει το κουδούνι.

Όταν χτύπησε το τηλέφωνο, η μητέρα ήδη είχε φύγει.

🔸Μελλοντικοί χρόνοι

Οι χρόνοι του ρήματος που φανερώνουν ότι κάτι θα γίνει στο μέλλον λέγονται μελλοντικοί και είναι ο εξακολουθητικός μέλλοντας, ο στιγμιαίος μέλλοντας και ο συντελεσμένος μέλλοντας.

1) Ο εξακολουθητικός μέλλοντας φανερώνει κάτι που θα γίνεται στο μέλλον εξακολουθητικά ή με επαναλήψεις.

Π.χ. 

Θα είμαι στο σπίτι όλο το βράδυ.

Κάθε καλοκαίρι θα έρχονται για διακοπές στην Ελλάδα.

2) Ο συνοπτικός μέλλοντας φανερώνει κάτι που θα γίνει στο μέλλον και φαίνεται σαν να πρόκειται να γίνει σε μια στιγμή.

Π.χ. 

Θα παίξεις μόνο όταν τελειώσεις τα μαθήματά σου.

Ο αγώνας θ’ αρχίσει στις 9 μ.μ.

3) Ο συντελεσμένος μέλλοντας φανερώνει κάτι που θα έχει τελειώσει στο μέλλον πριν αρχίσει κάτι άλλο.

Π.χ. 

Το βράδυ θα έχω τελειώσει την εργασία.

Μέχρι να έρθεις, θα τα έχω μαζέψει.

Τα χρονικά επιρρήματα φανερώνουν χρόνο και απαντούν στην ερώτηση πότε; Τέτοια είναι τα εξής: 

ύστερα, έπειτα, κατόπιν, πρώτα, τώρα, αμέσως, πριν, μετά, χτες, αύριο, μεθαύριο, σήμερα, 

πάντα, ποτέ, πέρσι, συχνά, σπάνια, πότε πότε, κάπου κάπου, ξανά, αργότερα, τότε, νωρίς, αργά κ.ά.

Π.χ. 

Δεν πρόκειται να τον ξεχάσει ποτέ!

Κοιμήθηκα νωρίς γιατί ήμουν κουρασμένη.

Έχει αρχίσει ήδη να βρέχει.

❗Παρατήρηση

Εκτός από τα «καθαρά» χρονικά επιρρήματα (τις άκλιτες λέξεις που δηλώνουν χρόνο), με τον ίδιο τρόπο, δηλαδή ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί του χρόνου, χρησιμοποιούνται συχνά και κάποια ουσιαστικά ή φράσεις με ουσιαστικά, συνήθως σε πτώση αιτιατική (αιτιατική του

χρόνου) και πιο σπάνια σε γενική (γενική του χρόνου).

Π.χ. 

Θα γυρίσω το βράδυ.

Έλα την Κυριακή να φάμε.

Τον Σεπτέμβρη θα τρυγήσουμε τ’ αμπέλια.

Θα ξανάρθουμε του χρόνου.

Οι προθέσεις είναι οι μικρές εκείνες άκλιτες λέξεις (με, σε, για, παρά, μετά, κατά, αντί, από κτλ.) που μπαίνουν μπροστά από ονόματα ή επιρρήματα για να φανερώσουν μαζί τους, όπως και τα απλά επιρρήματα, τόπο, χρόνο, αιτία, τρόπο, ποσό κτλ.

Έτσι, υπάρχουν στη γλώσσα μας αρκετές φράσεις με προθέσεις που δηλώνουν χρόνο, όπως αυτές που σχηματίζονται ως εξής:

• με την πρόθεση από + επίρρημα ή όνομα (ουσιαστικό ή επίθετο) (σε αιτιατική πτώση)·

π.χ.:  Τα καταστήματα θα είναι ανοιχτά από νωρίς.

Το ξέρει από καιρό / από πολύ καιρό.

• με την πρόθεση για + επίρρημα ή όνομα (σε αιτιατική πτώση)·

π.χ.:  Έφυγε για πάντα.

Δεν κάνει τίποτα για την ώρα.

• με την πρόθεση ίσαμε + επίρρημα ή όνομα (σε αιτιατική πτώση)· 

π.χ.:  Θα έχει φύγει ίσαμε αύριο / ίσαμε το βράδυ.

• με την πρόθεση κατά + όνομα (σε αιτιατική πτώση)· 

π.χ.:  Θα έρθει κατά το βραδάκι.

• με την πρόθεση με + όνομα (σε αιτιατική πτώση)· 

π.χ.:  Ήρθαν πρωί πρωί, με την αυγούλα.

Ο γιατρός δέχεται έξι με οχτώ το απόγευμα.

• με την πρόθεση μετά + όνομα (σε αιτιατική πτώση)· 

π.χ.:  Θα έρθει μετά το μεσημέρι.

Υπάρχουν επίσης κάποιες σύνθετες εκφράσεις με προθέσεις που δηλώνουν χρόνο, όπως οι:

• μετά από + αντωνυμία (σε αιτιατική πτώση)· 

π.χ.:  Ήρθε στη γιορτή μετά από εμένα.

• ύστερα / έπειτα από + επίρρημα ή όνομα (σε αιτιατική πτώση)· 

π.χ.:  Θα έρθει ύστερα από λίγο / ύστερα από λίγες μέρες.

Η παραγγελία θα είναι έτοιμη έπειτα από δύο εβδομάδες.

• πριν από + επίρρημα ή όνομα (σε αιτιατική πτώση)· 

π.χ.:  Ήρθε πριν από λίγο.

Ήρθε στην Ελλάδα πριν από ένα χρόνο.

Χρονικές προτάσεις ονομάζονται οι εξαρτημένες (ή δευτερεύουσες) προτάσεις που φανερώνουν χρόνο, προσδιορίζουν δηλαδή χρονικά μια άλλη πρόταση (συνήθως [ανεξάρτητη ή κύρια]).

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

🖋️ Σημείωση

Στον προφορικό ή τον γραπτό λόγο χρησιμοποιούμε προτάσεις που ως προς τη σχέση τους με τις άλλες προτάσεις χωρίζονται σε ανεξάρτητες

(ή κύριες) και εξαρτημένες (ή δευτερεύουσες):

• Ανεξάρτητες (ή κύριες) ονομάζονται οι προτάσεις εκείνες που έχουν ένα ολοκληρωμένο νόημα και μπορούν να σταθούν μόνες τους στον λόγο, χωρίς να εξαρτώνται από άλλες· 

π.χ.:  Αύριο θα πάμε εκδρομή.

Κάνε λίγη ησυχία.

• Εξαρτημένες (ή δευτερεύουσες) ονομάζονται οι προτάσεις εκείνες που δεν έχουν ένα ολοκληρωμένο νόημα και γι’ αυτό δεν μπορούν να σταθούν μόνες τους στο λόγο. Οι προτάσεις αυτές χρησιμεύουν για να συμπληρώνουν ή να προσδιορίζουν μια άλλη πρόταση ή έναν όρο της (μια λέξη της)· 

π.χ.:  Έφυγε γρήγορα, γιατί βιαζόταν.

Δεν ήξερα ότι θα ερχόσουν κι εσύ.

Αυτός είναι ο μόνος που μας καταλαβαίνει.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Οι χρονικές προτάσεις εισάγονται (αρχίζουν) με:

• τους χρονικούς συνδέσμους όταν, σαν, ενώ, καθώς, αφού, αφότου, πριν (πριν να), μόλις, προτού, ώσπου, ωσότου, όσο που, όποτε, άμα· 

π.χ.:  Θα έχει φύγει πριν έρθετε.

Όταν έμαθε τα νέα, έβαλε τα κλάματα.

Μόλις την είδε, έτρεξε αμέσως κοντά της.

Σαν (= όταν / μόλις) μας είδε, έφυγε.

• λέξεις ή φράσεις που έχουν χρονική σημασία, όπως οι όσο (να), όσο που να, εκεί που, έως ότου (να), κάθε που, κάθε φορά που, μέχρι να κ.ά.· 

π.χ.:  Όσο να ’ρθεις, θα έχω γυρίσει.

Μέχρι να αρχίσει η βροχή, είχα φτάσει στο σπίτι.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

🖋️ Σημείωση

Οι χρονικές προτάσεις συνήθως χωρίζονται με κόμμα (,) από την πρόταση που προσδιορίζουν, εκτός αν είναι πολύ μικρές (σύντομες)· 

π.χ.: Όταν δεν έχει πολλή δουλειά, πηγαίνει στο εξοχικό του.

αλλά Τηλεφώνησέ μου αμέσως μόλις φτάσεις.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------