ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Ε΄

• Η χώρα μου από ψηλά: Βουνά της Ελλάδας

• Η χώρα μου από ψηλά: Ηφαίστεια

• Η χώρα μου από ψηλά: Πεδιάδες

• Η χώρα μου από ψηλά: Θάλασσες

Το λογοτεχνικό κείμενο «Το ταξίδι του σύννεφου» περιγράφει με γλαφυρό τρόπο το ανάγλυφο της Ελλάδας, αναδεικνύοντας τη μεγάλη ποικιλία των γεωγραφικών της μορφών.

Μέσα από τη διαδρομή του σύννεφου, αναφέρονται οι εξής μορφές:

1. Ορεινοί Όγκοι και Κορυφές

Το κείμενο δίνει μεγάλη έμφαση στα βουνά της χώρας, περιγράφοντάς τα ως «πανύψηλες κορυφές» και «κοφτερούς βράχους». Συγκεκριμένα αναφέρει:

• Τη Δυτική Ροδόπη, από όπου ξεκινά το ταξίδι.

• Την οροσειρά της Πίνδου, την οποία το σύννεφο διασχίζει σε όλο της το μήκος.

• Τα βουνά της Πελοποννήσου (Ερύμανθος, Πάρνωνας).

• Τον Ψηλορείτη στην Κρήτη.

2. Πεδιάδες και Χαμηλότερα Εδάφη

Παρά την κυριαρχία των βουνών, το σύννεφο παρατηρεί στο «διάβα» του και πεδιάδες, εκφράζοντας την επιθυμία του να βρει «πράσινο έδαφος» για να το «φιλήσει».

3. Θαλάσσια και Νησιωτικά Συμπλέγματα

Η χώρα μας παρουσιάζεται ως ένας τόπος όπου το βουνό συναντά τη θάλασσα:

Αναφέρονται τα «γαλανά νερά του πελάγους».

Γίνεται αναφορά στη Σαμοθράκη, την Κρήτη και τα «χίλια νησιά» που περιβάλλουν την ξηρά.

4. Ιδιαίτερα Γεωλογικά Σχηματισμοί

Το κείμενο αναφέρει επίσης:

• Σπήλαια: Το Ιδαίο Άντρο, έναν χώρο με ιδιαίτερη μυθολογική σημασία.

• Ιδιαίτερες ακτογραμμές: Το κάστρο της Μονεμβασιάς, που συνδυάζει το φυσικό βραχώδες περιβάλλον με την ανθρώπινη παρέμβαση.

• Η Πελοπόννησος μοιάζει με πλατανόφυλλο.

• Η Μαγνησία μοιάζει με το κεφάλι ελέφαντα.

• Η Εύβοια μοιάζει με ιππόκαμπο.

• Η Κρήτη μοιάζει με καράβι ή γόνδολα.

• Η Κέρκυρα μοιάζει με αγκίστρι ή δρεπάνι.

• Η Χαλκιδική μοιάζει με τρίαινα.

• Η Αττική μοιάζει με πιστόλι.

Η Ελλάδα ανήκει στην Ευρώπη.

Η Ελλάδα βρίσκεται στο ΝΑ άκρο της Ευρώπης και συγκεκριμένα στη Βαλκανική χερσόνησο.

Η Ελλάδα συνορεύει με τα εξής κράτη της Βαλκανικής χερσονήσου: Αλβανία, Βόρεια Μακεδονία, Βουλγαρία και ένα κομμάτι της Τουρκίας, την Ευρωπαϊκή Τουρκία.

Αποτελεί το νότιο ακρωτήριο της Βαλκανικής χερσονήσου και η νότια πλευρά της βρέχεται από τη Μεσόγειο θάλασσα.

Η Ελλάδα λέγεται «σταυροδρόμι» γιατί ενώνει την Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική. Αυτό συμβαίνει για τους παρακάτω λόγους:

• Γεωγραφική Θέση: Αν κοιτάξεις τον χάρτη, η Ελλάδα βρίσκεται στο νοτιοανατολικό άκρο της Ευρώπης. Είναι τόσο κοντά στην Ασία και την Αφρική, που από τα αρχαία χρόνια οι άνθρωποι μπορούσαν να ταξιδέψουν εύκολα από τη μία ήπειρο στην άλλη μέσω της χώρας μας.

• Θαλάσσιοι Δρόμοι: Η Μεσόγειος Θάλασσα, που βρέχει την Ελλάδα, είναι ο δρόμος που χρησιμοποιούν τα πλοία για να μεταφέρουν προϊόντα (όπως τρόφιμα, πετρέλαιο και ρούχα) ανάμεσα σε αυτές τις τρεις ηπείρους.

• Πολιτισμός και Ιστορία: Επειδή η Ελλάδα είναι στο κέντρο, από εδώ πέρασαν πολλοί διαφορετικοί λαοί. Έτσι, οι Έλληνες πήραν ιδέες από τους άλλους και έδωσαν τον δικό τους πολιτισμό (γράμματα, τέχνες, επιστήμες) σε ολόκληρο τον κόσμο.

Μετά από αυτή τη σύντομη ανάλυση, μπορούμε να καταλήξουμε στα εξής:

Η Ελλάδα είναι μια «ανοιχτή αγκαλιά»: Λόγω της θέσης της, έμαθε να δέχεται διαφορετικούς ανθρώπους και πολιτισμούς, κάτι που μας έκανε πιο προσαρμοστικούς και έξυπνους.

Η ποικιλία είναι η δύναμή μας: Το ότι είμαστε «σταυροδρόμι» σημαίνει ότι έχουμε λίγο από όλα: ευρωπαϊκή οργάνωση, ανατολίτικη φιλοξενία και μεσογειακό ταμπεραμέντο.

Τα Μειονεκτήματα του «Σταυροδρομιού»

1. Πεδίο Συγκρούσεων και Πολέμων

Επειδή η Ελλάδα βρίσκεται σε στρατηγικό σημείο (ελέγχει το πέρασμα προς τη Μαύρη Θάλασσα, τη Διώρυγα του Σουέζ και την κεντρική Ευρώπη), πολλοί ισχυροί λαοί και αυτοκρατορίες ήθελαν πάντα να την κατακτήσουν.

Το αποτέλεσμα: Η ιστορία μας είναι γεμάτη από πολέμους, επιδρομές και μακροχρόνιες κατοχές (Ρωμαίοι, Φράγκοι, Οθωμανοί κ.α.), ακριβώς επειδή όλοι ήθελαν το «κλειδί» αυτής της περιοχής.

2. Πολιτική Πίεση από τις «Μεγάλες Δυνάμεις»

Όταν είσαι σε τόσο σημαντικό σημείο, οι μεγάλες και ισχυρές χώρες του πλανήτη θέλουν πάντα να έχουν λόγο στα εσωτερικά σου.

Η δυσκολία: Συχνά η Ελλάδα βρέθηκε στη μέση ανταγωνισμών μεταξύ άλλων κρατών, κάτι που έκανε δύσκολη την ανεξαρτησία και την ηρεμία μας.

3. Διαχείριση Μεταναστευτικών Ροών

Ως η κύρια «πύλη» εισόδου από την Ασία και την Αφρική προς την Ευρώπη, η χώρα μας δέχεται μεγάλους αριθμούς ανθρώπων που αναζητούν μια καλύτερη ζωή.

Η πρόκληση: Για μια μικρή χώρα όπως η δική μας, είναι συχνά δύσκολο και ακριβό να περιθάλψει και να εντάξει σωστά τόσους πολλούς ανθρώπους, ειδικά σε περιόδους οικονομικής κρίσης.

4. Κίνδυνος «αλλοίωσης» της Ταυτότητας

Όταν δέχεσαι τόσες πολλές επιρροές από παντού, υπάρχει πάντα ο φόβος να χαθούν κάποια δικά σου, ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.

Η ισορροπία: Είναι δύσκολο να κρατήσεις τις παραδόσεις σου ζωντανές χωρίς να γίνεις μια «αντιγραφή» των πολιτισμών που σε περιτριγυρίζουν.

5. Ρύπανση θαλασσών

Είναι πέρασμα για πολλά πλοία, επιβατικά & εμπορικά, με αποτέλεσμα να ρυπαίνονται οι θάλασσές της.

Στην πραγματικότητα, και οι δύο έχουν ένα μέρος του δίκιου με το μέρος τους, αλλά η κοπέλα είναι αυτή που χρησιμοποιεί τον γεωγραφικά ακριβή όρο για τη δραστηριότητά τους!

Ας δούμε τη διαφορά με απλά λόγια:

1. Ο Ισθμός (Αυτό που λέει το αγόρι)

Ο Ισθμός είναι η στενή λωρίδα ξηράς που ενώνει δύο μεγαλύτερες στεριές (στην περίπτωσή μας, την Πελοπόννησο με τη Στερεά Ελλάδα). Το αγόρι έχει δίκιο με την έννοια ότι βρίσκονται στην τοποθεσία του Ισθμού.

2. Η διώρυγα (Αυτό που λέει το κορίτσι)

Η διώρυγα είναι το τεχνητό κανάλι, το «χαντάκι» με νερό που έσκαψαν οι άνθρωποι μέσα στον Ισθμό για να ενωθεί ο Σαρωνικός με τον Κορινθιακό κόλπο. Εφόσον βρίσκονται πάνω σε ιστιοφόρο και πλέουν στο νερό, η κοπέλα είναι πιο σωστή: διασχίζουν τη Διώρυγα της Κορίνθου.

Σύμφωνα με τον πιο γνωστό μύθο, το πέλαγος πήρε το όνομά του από την Ιώ, την όμορφη ιέρεια της Ήρας στο Άργος. Ο Δίας την ερωτεύτηκε και, για να την προστατέψει από τη ζήλεια της Ήρας, τη μεταμόρφωσε σε λευκή αγελάδα. Η Ήρα, όμως, έστειλε έναν «οίστρο» (μια τεράστια αλογόμυγα) να την τσιμπά ασταμάτητα. Κυνηγημένη και σε κατάσταση παραφροσύνης, η Ιώ διέσχισε τη θάλασσα που βρέχει τη δυτική Ελλάδα στην προσπάθειά της να ξεφύγει. Από αυτό το πέρασμα, η θάλασσα ονομάστηκε Ιόνιο Πέλαγος.

1. Ο Μύθος του Βασιλιά Αιγέα

Είναι η ιστορία που μαθαίνουμε όλοι στο σχολείο και η επικρατέστερη στη λαϊκή παράδοση.

Ο Αιγέας, βασιλιάς της Αθήνας, περίμενε τον γιο του, τον Θησέα, να επιστρέψει από την Κρήτη αφού είχε σκοτώσει τον Μινώταυρο. Είχαν συμφωνήσει πως, αν ο Θησέας επέστρεφε νικητής, θα άλλαζε τα μαύρα πανιά του πλοίου με λευκά. Ο Θησέας, μέσα στην έκσταση της νίκης (ή λόγω της κατάρας της Αριάδνης), ξέχασε να αλλάξει τα πανιά. Ο Αιγέας, βλέποντας από το Σούνιο τα μαύρα πανιά και νομίζοντας πως ο γιος του είναι νεκρός, έπεσε στη θάλασσα και πνίγηκε. Έτσι, το πέλαγος ονομάστηκε Αιγαίο.

2. Η Ετυμολογική εκδοχή (Οι «Αίγες» και τα κύματα)

Πολλοί γλωσσολόγοι πιστεύουν ότι η λέξη έχει πιο πρακτική ρίζα, που συνδέεται με τη φύση της θάλασσας:

Από τη λέξη «αίγα» (κατσίκα): Στην αρχαιότητα, τα μεγάλα, αφρισμένα κύματα τα ονόμαζαν «αίγες», επειδή έμοιαζαν με κατσίκες που πηδούν. Το Αιγαίο, γνωστό για τους δυνατούς του ανέμους και τον κυματισμό του, ήταν δηλαδή η «θάλασσα με τα κύματα-κατσίκια».

Από το ρήμα «αΐσσω»: Σημαίνει ορμώ, κινούμαι γρήγορα ή ταράζομαι. Από την ίδια ρίζα προκύπτει και η «καταιγίδα».

ΚΟΛΠΟΙ

Αιγαίο

Καβάλας, Στρυμονικός, Ιερισσού, Αγίου Όρους, Κασσάνδρας, Θερμαϊκός, Παγασητικός, Μαλιακός, Β. Ευβοϊκός, Ν. Ευβοϊκός, Σαρωνικός, Αργολικός, Λακωνικός, Κισσάμου, Αλμυρού, Ηρακλείου, Μαλίων, Μιραμπέλου

Ιόνιο

Αμβρακικός, Πατραϊκός, Κορινθιακός, Κυπαρισσιακός, Μεσσηνιακός

Τα ελληνικά νησιά χαρακτηρίζονται από:

• την παραδοσιακή απλή αιγαιοπελαγίτικη αρχιτεκτονική -λευκά σπίτια με επίπεδες στέγες, 

• τα όμορφα φυσικά λιμάνια με τα καταγάλανα νερά, 

• το νησιώτικο τοπίο με λίγη βλάστηση και βραχώδες έδαφος

• τα παραδοσιακά στοιχεία, όπως ανεμόμυλοι, αρχοντικά και ιστορικά κτήρια.

Αιγαίο πέλαγος

• Κυκλάδες, Σποράδες, Δωδεκάνησα, Νησιά Ανατολικού Αιγαίου

Ιόνιο πέλαγος

• Επτάνησα

Η Σαντορίνη και η Μήλος ανήκουν στις Κυκλάδες.

Η Νίσυρος ανήκει στα Δωδεκάνησα.

1. Κρήτη ➼ Αιγαίο

2. Εύβοια ➼ Αιγαίο

3. Λέσβος ➼ Αιγαίο

4. Ρόδος ➼ Αιγαίο

5. Χίος ➼ Αιγαίο

6. Κεφαλονιά ➼ Ιόνιο

7. Κέρκυρα ➼ Ιόνιο

8. Σάμος ➼ Αιγαίο

9. Λήμνος ➼ Αιγαίο

10. Νάξος ➼ Αιγαίο

Πλεονεκτήματα

• Ηρεμία και καθαρό περιβάλλον: Λιγότερη ηχορύπανση, καθαρός αέρας και θάλασσα

• Ασφάλεια και κοινωνικότητα: Μικρή εγκληματικότητα, στενές σχέσεις με τους γείτονες.

• Παράδοση και πολιτισμός: Διατήρηση εθίμων, παραδοσιακών φαγητών και πανηγυριών.

• Τουρισμός: Ευκαιρίες για εργασία και εισόδημα κατά τους καλοκαιρινούς μήνες.

Μειονεκτήματα

• Απομόνωση και συγκοινωνία: Το χειμώνα τα δρομολόγια των πλοίων είναι αραιά ή σταματούν λόγω καιρού.

• Ελλείψεις στην υγεία: Δύσκολη πρόσβαση σε μεγάλα νοσοκομεία και ειδικευμένους γιατρούς.

• Περιορισμένες επιλογές: Λιγότερα σχολεία, δραστηριότητες (π.χ. θέατρα, γυμναστήρια) και καταστήματα.

• Κόστος ζωής: Πολλά προϊόντα είναι πιο ακριβά, γιατί πρέπει να μεταφερθούν με πλοίο.

• Έλλειψη θέσεων εργασίας: Τον χειμώνα, που οι τουριστικές επιχειρήσεις δεν λειτουργούν.

Όσο το πλοίο πλησιάζει και οι κάβοι (τα χοντρά σκοινιά) πέφτουν στο τσιμέντο, το θέαμα είναι πάντα το ίδιο και πάντα συγκινητικό. Παρόλο που το κρύο τσούζει, ο μόλος είναι γεμάτος κόσμο. Δεν είναι τουρίστες· είναι οι άνθρωποι του νησιού που περίμεναν το καράβι σαν «θείο δώρο».

Τι νιώθουν εκείνη τη στιγμή;

• Ανακούφιση: Το βλέπεις στα πρόσωπά τους. Είναι η ανακούφιση που η απομόνωση τελείωσε. Το νησί «αναπνέει» ξανά. Όσο το καράβι ήταν δεμένο στον Πειραιά, αυτοί ένιωθαν εγκλωβισμένοι στη μέση του πελάγους.

• Ελπίδα και ανυπομονησία: Κοιτάζουν το γκαράζ πριν καλά-καλά ανοίξει ο καταπέλτης. Περιμένουν το φορτηγό με τα φρέσκα φρούτα και τα λαχανικά (γιατί τα ράφια στο μπακάλικο είχαν αρχίσει να αδειάζουν), τα φάρμακα για τους ηλικιωμένους, ακόμα και τα γράμματα ή τα δέματα από τα παιδιά τους που σπουδάζουν στην Αθήνα.

• Αίσθημα ασφάλειας: Για έναν νησιώτη, το καράβι που δένει σημαίνει ότι, αν συμβεί κάτι έκτακτο, υπάρχει πλέον τρόπος να φύγει. Σημαίνει ότι η «γέφυρα» με την υπόλοιπη Ελλάδα ξαναστήθηκε.

Τι βγαίνει από το καράβι;

Δεν είναι μόνο άνθρωποι. Είναι η ίδια η ζωή του νησιού:

• Τρόφιμα: Γάλα, ψωμί, κρέας – πράγματα που θεωρούμε αυτονόητα στην πόλη.

• Καύσιμα: Για να ζεσταθούν τα σπίτια και το σχολείο.

• Εμπορεύματα: Ανταλλακτικά για μια τρακτέρ ή υλικά για μια επισκευή.

• Ιατρική και φαρμακευτική περίθαλψη: πολυδύναμα ιατρεία με νοσηλευτές και τουλάχιστον δύο γιατρούς, τηλεϊατρική, ετοιμότητα για αεροδιακομιδές.

• Συγκοινωνίες: τακτικά δρομολόγια, σύγχρονα και ασφαλή λιμάνια, κατασκευή ελικοδρομίων και αεροδρομίων.

• Εκπαίδευση: κάθε μαθητής στο νησί πρέπει να έχει ό,τι έχει και κάθε μαθητής στην πόλη.

• Ενέργεια και νερό: μονάδες αφαλάτωσης, χρήση του ήλιου και του ανέμου για αυτονομία.

Οι κάτοικοι των νησιών νιώθουν ανασφαλείς τους χειμερινούς μήνες για τους παρακάτω λόγους:

• Έλλειψη γιατρών, εξοπλισμού και φαρμάκων.

• Ελλιπής θαλάσσια συγκοινωνία.

• Έλλειψη ελικοδρομίων και αεροδρομίων για έκτακτες περιπτώσεις, κυρίως υγείας.

• Έλλειψη θέσεων εργασίας.

• Έλλειψη νερού και συχνές διακοπές ρεύματος.

• Έλλειψη εκπαιδευτικών και σχολείων.

Για να γίνει καλύτερη η ζωή των κατοίκων στα νησιά, θα πρέπει το κράτος να κάνει κάτι για όλα τα παραπάνω.

Ναυτικοί: Σύρος - Κυκλάδες, Σαντορίνη - Κυκλάδες, Κεφαλονιά - Επτάνησα, Λέσβος - Νησιά Ανατολικού Αιγαίου.

Εφοπλιστές: Άνδρος - Κυκλάδες, Τζια - Κυκλάδες, Χίος - Νησιά Ανατολικού Αιγαίου.

Σφουγγαράδες: Κάλυμνος - Δωδεκάνησα, Λήμνος - Νησιά Ανατολικού Αιγαίου.

• Το καλοκαίρι, ο όγκος των σκουπιδιών πολλαπλασιάζεται με συνέπεια οι χωματερές να υπερχειλίζουν, η δυσοσμία μα αυξάνεται και το περιβάλλον να μολύνεται.

• Λειψυδρία: Τα αποθέματα νερού του νησιού δεν φτάνουν για τόσους πολλούς ανθρώπους με αποτέλεσμα συχνές διακοπές στην υδροδότηση.

• Αλλοίωση της ταυτότητας των νησιών όταν όλα γίνονται για τον τουρισμό.

• Περιβάλλον: Θόρυβος, φωτορύπανση και πίεση στις παραλίες.

• Μεγάλα αστικά κέντρα, όπως ο νομός Αττικής και ο νομός Θεσσαλονίκης.

• Νομοί Αχαΐας, Ηρακλείου, Κέρκυρας, Μαγνησίας κά.

• Παραθαλάσσιες και πεδινές περιοχές. Οι περιοχές γύρω από τις ακτές και τις πεδιάδες έχουν πιο έντονο χρώμα σε σχέση με την ενδοχώρα.

Συνοπτικά, ο πληθυσμός της Ελλάδας είναι συγκεντρωμένος κυρίως στα μεγάλα λιμάνια, στα αστικά κέντρα και στις πεδινές εκτάσεις, ενώ οι ορεινοί όγκοι παραμένουν αραιοκατοικημένοι.

• Εμπόριο και οικονομική ανάπτυξη: Τα λιμάνια επιτρέπουν την ευκολότερη διακίνηση εμπορευμάτων και προϊόντων.

• Συγκοινωνία και επικοινωνία: Λόγω του ορεινού εδάφους της χώρας, η μετακίνηση μέσω θαλάσσης ήταν πάντα πιο εύκολη και γρήγορη.

• Ήπιο κλίμα: Λιγότερο κρύο τον χειμώνα, δροσιά το καλοκαίρι.

• Πηγή τροφής: Η θάλασσα προσφέρει άφθονη τροφή μέσω της αλιείας.

Ο Βόλος είναι μια παραθαλάσσια πόλη με ένα μεγάλο λιμάνι με αποτέλεσμα, να αναπτυχθεί το εμπόριο και η βιομηχανία, να δημιουργηθούν πολλές θέσεις εργασίας και να αυξηθεί ο πληθυσμός της πόλης.

Η Καρδίτσα είναι μια πόλη μακριά από τη θάλασσα σε πεδινή περιοχή, άρα μπόρεσε να αναπτύξει μόνο τον αγροτικό τομέα της.

Η σχέση μιας ηπειρωτικής πόλης με το επίνειό της (το λιμάνι της) είναι μια από τις πιο διαχρονικές στρατηγικές συνεργασίες στην ιστορία. Όπως στο παράδειγμα της Κνωσού και της Ηράκλειας, αυτή η «συμμαχία» προσφέρει λύσεις σε ζωτικής σημασίας ανάγκες.

Ας αναλύσουμε τους κυριότερους λόγους αυτής της συνεργασίας:

1. Ασφάλεια και Προστασία

Στην αρχαιότητα, οι πόλεις χτίζονταν συχνά στο εσωτερικό (σε λόφους ή πεδιάδες) για να προστατεύονται από πειρατικές επιδρομές και εχθρικούς στόλους.

Η ηπειρωτική πόλη προσέφερε στους κατοίκους καταφύγιο και ασφάλεια.

Το επίνειο λειτουργούσε ως ο «πρόβολος» της πόλης στη θάλασσα, επιτρέποντας την πρόσβαση στο νερό χωρίς να εκτίθεται ολόκληρος ο πληθυσμός σε κίνδυνο.

2. Οικονομική Επιβίωση και Εμπόριο

Μια ηπειρωτική πόλη χωρίς πρόσβαση στη θάλασσα ήταν συχνά καταδικασμένη σε απομόνωση.

Εξαγωγές: Οι πόλεις της ενδοχώρας παρήγαγαν αγροτικά προϊόντα (λάδι, κρασί, σιτηρά) που έπρεπε να ταξιδέψουν σε άλλες αγορές μέσω των λιμανιών.

Εισαγωγές: Μέσω του επινείου, η ηπειρωτική πόλη μπορούσε να προμηθευτεί είδη που δεν διέθετε, όπως μέταλλα, υφάσματα ή μπαχαρικά.

3. Ξεπερνώντας τα Φυσικά Εμπόδια

Λόγω του έντονου ανάγλυφου της Ελλάδας, οι μετακινήσεις από την ξηρά ήταν πάντα δύσκολες και αργές λόγω των βουνών.

Η θάλασσα λειτουργεί ως λεωφόρος.

Η συνεργασία με ένα επίνειο επέτρεπε στις ηπειρωτικές πόλεις να επικοινωνούν γρήγορα με άλλες περιοχές, παρακάμπτοντας τα δύσβατα μονοπάτια των βουνών.

4. Σύγχρονη Εποχή

Σήμερα, η ανάγκη αυτή παραμένει, αλλά με διαφορετική μορφή.

Πολλές σύγχρονες πόλεις (π.χ. η Λάρισα ή η Αθήνα με τον Πειραιά) εξαρτώνται από τα λιμάνια για τη λειτουργία της βιομηχανίας και του τουρισμού.

Το επίνειο αποτελεί την πύλη εισόδου για πρώτες ύλες και την πύλη εξόδου για τη σύγχρονη παραγωγή.