Ιστορία ΣΤ΄

Αποδεκατισμός: Μεγάλη καταστροφή.

Απωθώ: Απομακρύνω, αποκρούω.

Βόλι: Σφαίρα όπλου.

1. Εις Μάρκο Μπότσαρη

..........................................

«Στην πλάκα του Μάρκου καθίζει

η Δόξα λαμπράδες γιομάτη.

Κλεισμένο για πάντα το μάτι,

Οπούχε πολέμου φωτιά.

Ελάτε ν' ακούστε παιδιά!»

..........................................

Διονυσίου Σολωμού, Άπαντα, τόμ. 1, Ποιήματα, επιμέλεια-σημειώσεις Λίνου Πολίτη, Αθήνα 1993 έκτη ανατύπωση, σ. 137.

2. Του Μάρκου Μπότσαρη (Δημοτικό Τραγούδι)

«Θρήνος μεγάλος γένεται μέσα στο Μεσολόγγι

τον Μάρκο παν στην εκκλησιά, τον Μάρκο παν στον τάφο

'ξηντα παπάδες παν μπροστά και δέκα δεσποτάδες

κι από μεργιά Σουλιώτισσες τόνε μοιργιολογάνε».

..........................................

Ο Μάρκος Μπότσαρης συνέβαλε καθοριστικά στην εξέλιξη της Ελληνικής Επανάστασης. Βλέποντας τον κίνδυνο να τους απειλεί με μια αποφασιστική κίνηση έσκισε το δίπλωμα της στρατηγίας του αρνούμενος να πάρει μέρος σε διαμάχη για το αξίωμα της αρχηγίας μια τέτοια κρίσιμη ώρα. Με πραγματική ανιδιοτέλεια κάλεσε όλους τους οπλαρχηγούς να συμφιλιωθούν και να πολεμήσουν ενωμένοι τους Τούρκους. Στη μάχη αυτή έπεσε νεκρός τιμώντας με τον πιο σπουδαίο τρόπο την πατρίδα του. Έδωσε παράδειγμα αφοσίωσης στα ιδανικά της πατρίδας και της ελευθερίας, πίστης και αυταπάρνησης και έγινε υπόδειγμα για όλες τις επόμενες γενιές καθώς παραμέρισε κάθε προσωπική φιλοδοξία και θυσιάστηκε για το καλό της πατρίδας. Ακόμα με την πράξη του δίδαξε ότι η ελευθερία κερδίζεται μόνο με την ομόνοια και την αδελφοσύνη, γι’ αυτό το έθνος πρέπει να είναι ενωμένο μπροστά σε κάθε κίνδυνο που το απειλεί.

Αμνηστία: Η παραγραφή ποινικού ή πολιτικού αδικήματος με ειδικό νόμο.

Ναύπλιο: Παραθαλάσσια πόλη της Πελοποννήσου, πρωτεύουσα των επαναστατημένων Ελλήνων.

Κλεφτοπόλεμος: Πολεμική τακτική που βασιζόταν σε αιφνιδιαστικές επιθέσεις και χρησιμοποιήθηκε από τους κλέφτες στα χρόνια της Τουρκοκρατίας πολεμώντας εναντίον τακτικού στρατού.

1. «Ο Ιμπραήμ μου έστειλε μήνυμα κάποτε ρωτώντας γιατί δεν μένω να πολεμήσουμε. Εγώ του απάντησα να πάρει πεντακόσιους ή και χίλιους άνδρες και να πάρω κι εγώ άλλους τόσους και τότε να πολεμήσουμε, ή αν θέλει ας έλθει να μονομαχήσουμε οι δυο μας. Αυτός δεν μου έστειλε καμία απάντηση. Και αν δεχόταν την πρότασή μου θα το έκανα με όλη μου την καρδιά διότι έλεγα ας χανόμουν, ας πήγαινα, αν τον σκότωνα θα έσωζα το έθνος μου».

Κολοκοτρώνη Απομνημονεύματα, Καταγραφή Γ. Τερτσέτη, επιμέλεια Τάσος Βουρνάς, Αθήνα 1983, σ. 202.

(Απόδοση στα νέα ελληνικά)

2. «Πριν φτάσει ο Κολοκοτρώνης, ο Γρηγόριος Δικαίος Παπαφλέσσας και ο Παναγιώτης Κεφάλας είχαν καταλάβει μία θέση, το Μανιάκι, στην Αρκαδία με 600 περίπου άνδρες. Σ' αυτούς επιτέθηκε ο Ιμπραήμ και αφού πολέμησαν ανδρεία, όπως άλλοι Λεωνίδες και Σπαρτιάτες, σκοτώθηκαν όλοι στη θέση αυτή, ακλόνητοι, σφάζοντας και σφαζόμενοι. Και κοντά σε αυτά και άλλο δυστύχημα συνέβη: σκοτώθηκε και ο γιος του Εμμανουήλ Παπά».

Νικολάου Κασομούλη, Ενθυμήματα Στρατιωτικά, εισαγωγή-σημειώσεις Γιάννης Βλαχογιάννης, τόμ. 2,Αθήνα 1998, σ. 68.

(Απόδοση στα νέα ελληνικά)

Στα τέλη Μαΐου του 1825, ο Παπαφλέσσας και οι συναγωνιστές του έδωσαν άνιση μάχη στο ορεινό χωριό Μανιάκι για να εμποδίσουν τον Ιμπραήμ να περάσει στο εσωτερικό της Πελοποννήσου. Εκεί αγωνίστηκαν γενναία και έχασαν τη ζωή τους. Κατάφεραν όμως να καθυστερήσουν τον Ιμπραήμ. Με αυτή τους τη θυσία ο ελληνικός λαός άρχισε να προβληματίζεται σχετικά με τις αιτίες που τους ωθούσαν να παραμελούν τον επαναστατικό αγώνα και ήταν το θέμα της εξουσίας που τους δημιουργούσε διαμάχες. Γι’ αυτόν τον λόγο η κυβέρνηση προχώρησε σε γενική αμνηστία, με την οποία ελευθερώθηκαν οι φυλακισμένοι οπλαρχηγοί και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης διορίστηκε αρχιστράτηγος. Στη συνέχεια, ο στρατός του Ιμπραήμ συγκρούστηκε με τον ελληνικό που είχε αρχηγούς τον Υψηλάντη και τον Μακρυγιάννη στους Μύλους της Αργολίδας.

Με βάση τις δύο πηγές φαίνεται ότι οι Έλληνες μετά τη μάχη στο Μανιάκι με τον Ιμπραήμ νιώθουν  αυτοπεποίθηση και έχουν ανεβασμένο ηθικό. Ο Παπαφλέσσας και οι συμπολεμιστές του πολέμησαν με γενναιότητα και ανδρεία «όπως άλλοι Λεωνίδες και Σπαρτιάτες». Δε φοβήθηκαν τον θάνατο και έμειναν μέχρι το τέλος στις θέσεις τους για να υπερασπιστούν την πατρίδα τους θυσιάζοντας την ίδια τους τη ζωή για την ελευθερία του έθνους.

Τάφρος: Βαθύ αυλάκι που έχει ανοιχτεί μέσα στο έδαφος.

1. Οι συνθήκες διαβίωσης στο πολιορκημένο Μεσολόγγι

«Ερευνώντας με τη σειρά όλα τα σπίτια, βρήκαμε αρκετές ποσότητες αλεύρι. Αυτό μοιράστηκε μ' ένα φλιτζάνι ως μέτρο. Εμοίρασαν κι από ένα φλιτζάνι κουκιά. Άρχισαν λοιπόν να σμίγουν αυτό το λίγο κουκί και αλεύρι στον τέντζερη και να βάνουν μέσα και καβούρια... Ένας γιατρός εμαγείρευσε το σκύλο του με λάδι, από το οποίον είχαμε αρκετό και επαινούσε το φαγί του ότι ήταν το πιο νόστιμο. Οι στρατιώτες τότε πια άρπαζαν οποιονδήποτε σκύλο ή γάτα έβρισκαν στο δρόμο. Όμως, από τις 15 του Μάη αρχίσαμε τις πικραλήθρες, χορτάρι της θάλασσας. Το βράζαμε πέντε φορές ως ότου έβγαινε η πικράδα και το τρώγαμε με ξίδι και λάδι σαν πατάτα αλλά και με ζουμί από καβούρια. Επιδοθήκαμε και στους ποντικούς και ήταν τυχερός αυτός που μπορούσε να πιάσει έναν. Βατράχια, δυστυχώς δεν βρίσκαμε. Από την έλλειψη τροφής αύξαιναν οι αρρώστιες: πονόστομος και αρθρίτιδα».

Νικολάου Κασομούλη, Ενθυμήματα Στρατιωτικά, εισαγωγή-σημειώσεις Γιάννης Βλαχογιάννης, τόμ. 2, Αθήνα 1998, σσ. 241-243.

(Ελεύθερη απόδοση στα νέα ελληνικά)

2. Διονύσιος Σολωμός, Οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι. Σχεδίασμα Β΄

«Άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει.

Λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί, κι η μάνα το ζηλεύει.

Τα μάτια η πείνα εμαύρισε Στα μάτια η μάνα μνέει*

Στέκει ο Σουλιώτης ο καλός παράμερα και κλαίει:

"Έρμο τουφέκι σκοτεινό, τι σ' έχω γω στο χέρι;

Οπού συ μούγινες βαρύ κι ο Αγαρηνός* το ξέρει"».

Διονυσίου Σολωμού. Άπαντα, τόμ. 1, Ποιήματα, Αθήνα 1993, στ' έκδοση, σ. 215.

* μνέει = ορκίζεται

* Αγαρηνός = Τούρκος

Τη νύχτα της 10ης Απριλίου του 1826, ξημερώνοντας Κυριακή των Βαΐων, έγινε η ηρωική έξοδος των πολιορκημένων Μεσολογγιτών. Σύμφωνα με το σχέδιο οι ένοπλοι θα χωρίζονταν σε τρεις ομάδες με σκοπό να διασπάσουν τις εχθρικές γραμμές. Ανάμεσα σ’ αυτούς θα βρίσκονταν τα γυναικόπαιδα για να προστατευτούν. Αυτοί που δεν μπορούσαν να βρίσκονται μαζί τους, θα ανατίναζαν τις πυριτιδαποθήκες μέσα στην πόλη. Το σχέδιο όμως δεν πέτυχε. Δεν κατάφεραν όλοι να περάσουν έξω από τα τείχη της πόλης και οπισθοχώρησαν στο Μεσολόγγι με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους. Η πόλη έπεσε στα χέρια των εχθρών και καταστράφηκε τελείως. Τα γυναικόπαιδα αιχμαλωτίστηκαν και έγιναν σκλάβοι. Η καταστροφή ήταν πολύ μεγάλη, έγιναν λεηλασίες, ενώ μεγάλο μέρος σκοτώθηκε με βάναυσο τρόπο.

Οι Μεσολογγίτες ζούσαν σε άθλιες συνθήκες. Τα τρόφιμα είχαν τελειώσει και έψαχναν τρόπους να εξασφαλίσουν έστω τα βασικά. Ανακάτευαν αλεύρι με κουκιά και μερικά καβούρια για να φτιάξουν φαγητό. Στην απελπισία του ένας γιατρός αναγκάστηκε να μαγειρέψει τον σκύλο του και από τότε όλοι οι Μεσολογγίτες κατέφυγαν στην ίδια λύση. Εκτός από αυτά χρησιμοποίησαν ως τροφή πικραλήθρες, χόρτα της θάλασσας και όταν δεν μπορούσαν να αντέξουν άλλο την πείνα άρχισαν να πιάνουν ποντίκια για να τα μαγειρέψουν. Μάλιστα θεωρούνταν τυχερός όποιος το κατάφερνε. Λόγω της πείνας παρουσιάστηκαν πολλές αρρώστιες, όπως ο πονόστομος και η αρθρίτιδα, που αποδεκάτιζαν τους αγωνιστές. Οι συνθήκες αυτές αποδεικνύουν το μέγεθος της θυσίας των Ελλήνων.

Ρούμελη: Έτσι ονομαζόταν η Στερεά Ελλάδα, από την τουρκική λέξη Rumili (= χώρα των Ρωμιών)

Αντιπερισπασμός: Πολεμική ενέργεια που πραγματοποιείται για να αποσπαστεί η προσοχή του αντιπάλου σε άλλο σημείο απ' αυτό που επιδιώκουμε να πλήξουμε.

Δίστομο, Αράχοβα: Χωριά της Βοιωτίας.

Τσωρτς και Κόχραν: Πρόκειται για τον σερ Ρίτσαρντ Τσωρτς και τον λόρδο Τόμας Κόχραν.

1. «Επιστολή του Γεωργίου Σισίνη προς τον εξοχώτατον Α' Στόλαρχον, προς τον εξοχώτατον Αρχιστράτηγον, και προς τους γενναιοτάτους Οπλαρχηγούς και στρατιώτας, τους συγκροτούντας το Στρατόπεδον της Αττικής

Η αγαπημένη μας πατρίδα θρηνεί απαρηγόρητα εξαιτίας της απώλειας του γνησιότατου παιδιού της, οδύρεται επειδή στερήθηκε τον θερμό υπερασπιστή των ιερών δικαίων της. Θρηνεί αυτόν, που θρυμμάτισε τα νέα δεσμά της Στερεάς Ελλάδας, τον ένδοξο νικητή της Αράχωβας, τον εξολοθρευτή των τυράννων, θρηνεί τον σαν τον θεό Άρη τολμηρό, γενικό αρχηγό Καραϊσκάκη, ο οποίος έπεσε δοξασμένος υπέρ των ένδοξων Αθηναίων και αφήνοντας την τελευταία του πνοή, τίποτε άλλο δεν παρήγγειλε από τη διάσωση της Αθήνας. Ελλάδα! Πένθησε τον πολύτιμο σου Καραϊσκάκη. Ελληνίδες! Μαυροφορέστε για τον υπερασπιστή της τιμής σας! Φιλέλληνες! Έλληνες στρατιώτες! Γογγύξτε για τον ανδρείο συστρατιώτη σας και καταβρέχοντας την ιερή γη των ένδοξων Αθηναίων με τα από καρδιάς δάκρυά σας, λάβετε εκδίκηση για το αίμα του! Τιμωρήστε τους ασεβεστάτους φονείς του και σώστε την Αθήνα! Ευτυχισμένε Καραϊσκάκη! Αφού ορκίστηκες να ζήσεις ή να πεθάνεις ελεύθερος, τήρησες τον όρκο σου ως χρηστός πολίτης, ως ευσεβής χριστιανός, ως τίμιος άνθρωπος».

Διονυσίου Σουρμελή, Ιστορία των Αθηνών κατά τον υπέρ ελευθερίας αγώνα αρχομένη από της επαναστάσεως μέχρι της αποκαταστάσεως των πραγμάτων, Αθήνα 1853, β' έκδοση, σ. 214.

(Απόδοση στα νέα ελληνικά)

2. Ο θάνατος του Καραϊσκάκη (απόδοση στα νέα ελληνικά)

«Άναψε πολύ ο πόλεμος. Ήρθε και ο Καραϊσκάκης και του λέω: "Τραβήξου πίσω να σταματήσει ο πόλεμος διότι το βράδυ θα κινηθούμε. Μου λέει, μείνε εδώ με τους άνδρες κι εγώ φεύγω". Τότε, σε λίγο μαθαίνω ότι ο Καραϊσκάκης χτυπήθηκε. Πηγαίνω εκεί. Μαζευτήκαμε όλοι εκεί. Μας είπε με χωρατά: "Εγώ πεθαίνω όμως εσείς να είστε μονιασμένοι και να στηρίζετε την πατρίδα". Τον μετέφεραν στο καράβι. Τη νύχτα ξεψύχησε και τον πήγαν στην Κούλουρη και τον έθαψαν».

Μακρυγιάννη, Απομνημονεύματα, σσ. 270-271.

​3. Δημοτικό τραγούδι που αναφέρεται στον θάνατο του Καραϊσκάκη

«Σαν τα σαΐνια ρίχτηκαν στα τούρκικα ταμπούρια.

Δέκα ταμπούρια έπηραν, στα δώδεκα πηγαίνουν.

Κακό μαντάτο ακούσθηκε μεσ' από τα ταμπούρια.

Τον Αρχηγό μας λάβωσαν, πικρά φαρμακωμένα

Κι απ' τ' άλογό του έπεσε και πάλ' οπίσ' ανέβη.

Ψηλή φωνίτσα εφώναξε ν' ακούση το ασκέρι.

- Έλληνες μην κιοτεύετε*, Έλληνες μη σκορπάτε,

- Εγώ δεν έχω τίποτε, μόν' είμαι λαβωμένος.

Για πάρτε με και σύρτε με στο έρημο τσαντήρι,

Να πλύνω τη λαβωματιά, και πάλ' οπίσω νάρθω.

Τον κλαίει η μαύρη Ρούμελη, τον κλαίει ο κόσμος,

Τον κλαίουν όλ' οι Έλληνες και οι καπιταναίοι».

Δημήτρη Σταμέλου, Ο θάνατος του Καραϊσκάκη, Αθήνα 1985, σ. 88.

* μην κιοτεύετε = μην δειλιάζετε

Αφού ο οπλαρχηγός Γεώργιος Καραϊσκάκης διορίστηκε αρχιστράτηγος στη Στερεά Ελλάδα, στάλθηκε να αντιμετωπίσει τον Κιουταχή. Το σχέδιό του ήταν να κάνει αντιπερισπασμό. Έτσι, κατευθύνθηκε τον Οκτώβριο του 1826 στη Στερεά Ελλάδα. Εκεί προσπάθησε να ξεσηκώσει τις υποταγμένες περιοχές και να εμποδίσει τον ανεφοδιασμό των Τούρκων από τη Θεσσαλία. Με αυτόν τον τρόπο θα αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν την πολιορκία της Ακρόπολης. Επίσης πέτυχε αποφασιστικές νίκες στο Δίστομο και στην ορεινή Αράχοβα.

Ο Καραϊσκάκης ήταν πολύ αγαπητός στα στρατεύματα και ο χαμός του ήταν αιτία μεγάλου πένθους. Ο θρήνος ήταν μεγάλος και ο πόνος όλων των Ελλήνων αβάσταχτος, καθώς ο γενναίος αυτός άντρας ήταν εκείνος που υποστήριζε το δίκαιο της πατρίδας τους  με τον πιο θερμό τρόπο.

Η επιστολή της Πηγής 1 αναφέρεται στο όνομά του με τους χαρακτηρισμούς «ένδοξο νικητή», «εξολοθρευτή τυράννων», «σαν τον θεό Άρη τολμηρό» και «ανδρείο συστρατιώτη». Δεν ήταν μόνο ένας ατρόμητος πολεμιστής που χάθηκε αλλά και ένας σπουδαίος αρχηγός. Οι συμπολεμιστές του μάλιστα ήταν έτοιμοι να εκδικηθούν για τον χαμό του.

Στα απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, με μια λιτή περιγραφή δίνεται ο χαρακτήρας του Καραϊσκάκη που μέχρι τελευταία στιγμή εμψύχωνε τους συναγωνιστές του και τους συμβούλευε να είναι μονοιασμένοι. Γι’ αυτόν τον τόσο σπουδαίο άντρα μαζεύτηκαν όλοι εκεί να θρηνήσουν την απώλειά του, που τους στοίχισε τόσο πολύ.

Τέλος, στο δημοτικό τραγούδι φαίνεται ότι όλος ο κόσμος λυπήθηκε και πένθησε για τον αδικοχαμένο τους αγωνιστή. Ο πόνος που τους προκάλεσε ήταν αβάσταχτος και καταρράκωσε το ηθικό τους.

Ιδεαλιστής: Ο διαπνεόμενος από ανώτερες ηθικές αρχές, ο οπαδός κάποιας ιδεολογίας.

Ανθρωπιστική βοήθεια: Η βοήθεια σε τρόφιμα και υλικά σε ανθρώπους που έχουν ανάγκη.

1. «Είμαστε όλοι Έλληνες»

Ο Φιλέλληνας Άγγλος ποιητής Πέρσι Σέλλεϋ στον πρόλογο του λυρικού ποιήματος του με τον τίτλο «Ελλάς» έγραψε:

«Όλοι είμαστε Έλληνες. Οι νόμοι μας, η φιλολογία μας, η θρησκεία μας, οι τέχνες μας, έχουν τις ρίζες τους στην Ελλάδα. Γιατί, χωρίς την Ελλάδα η Ρώμη, η οδηγήτρα, η καταχτήτρα, δεν θα μπορούσε να σκορπίσει κανένα φως κι εμείς θα είμαστε ειδωλολάτρες και άγριοι. Η μορφή και το πνεύμα του ανθρώπου έφτασαν την τελειότητά τους στην Ελλάδα...».

Πέρσι Σέλλεϋ, Ελλάς, μετάφραση Αναστάσιος-Μιλάνος Στρατηγόπουλος, Αθήνα 1932, σσ. 18-20.

2. Επιστολή του Τόμας Τζέφερσον στον Αδαμάντιο Κοραή, Μοντιτσέλο, Βιρτζίνια, 31 Οκτωβρίου 1823

«Κανένας λαός δεν αισθάνεται ζωηρότερη συμπάθεια από μας για τα δεινά που υποφέρουν οι συμπατριώτες σας, κανένας δεν απευθύνει στο Θεό πιο θερμές και πιο ειλικρινείς παρακλήσεις για την επιτυχία των σκοπών τους. Και πραγματικά, τίποτε άλλο παρά η κεφαλαιώδης αρχή της κυβερνήσεώς μας να μην μπλεκόμαστε στις έριδες της Ευρώπης δεν θα μπορούσε ν' αναχαιτίσει τη φιλελεύθερη νεολαία μας από το να συμμετάσχει με κάποιο τρόπο στον ιερό αυτόν αγώνα».

Χρήστου Λάζου, Η Αμερική και ο ρόλος της στην επανάσταση του 1821, Αθήνα 1983, σσ. 92-93.

Οι Φιλέλληνες συμμετείχαν στην ελληνική Επανάσταση με διάφορους τρόπους. Περισσότεροι από 1.200 Ευρωπαίοι πήραν μέρος σε ένοπλες μάχες εναντίον των Τούρκων. Επιπλέον σχημάτισαν Φιλελληνικές Επιτροπές σε μεγάλες πόλεις του εξωτερικού. Ο σκοπός της σύστασής τους ήταν να συγκεντρώσουν χρήματα, τροφές και πολεμοφόδια για να στείλουν στους αγωνιστές αλλά και να υποστηρίξουν ηθικά τον αγώνα τος επηρεάζοντας την κοινή γνώμη μέσα από δημοσιεύσεις σε έντυπα και εφημερίδες, καλλιτεχνικά έργα και συναυλίες. Με αυτόν τον τρόπο ήθελαν να αναπτερώσουν το ηθικό των Ελλήνων πολεμιστών και να τους στηρίξουν.

Το ποίημα «Ελλάς» που έγραψε ο Σέλλεϋ την άνοιξη του 1821 είναι ένα έργο της ρομαντικής λογοτεχνίας. Στο ποίημα αυτό η Ελλάδα εξιδανικεύεται και παρουσιάζεται ως τέλεια, καθώς αποτελεί τον χώρο που εκφράστηκε η δημοκρατία και που άνθισαν οι τέχνες, οι επιστήμες και ο πολιτισμός. Όλη η Ευρώπη και ο πολιτισμός της στηρίζει τις βάσεις του στην Ελλάδα. Μάλιστα, ο ποιητής λέει ότι χωρίς τις ελληνικές βάσεις οι Ευρωπαίοι θα ήταν ακόμα άγριοι.

Ελληνικό Ζήτημα: Η συζήτηση και οι ενέργειες σχετικά με το μέλλον της επαναστατημένης Ελλάδας και γενικά των Ελλήνων.

Εμπόλεμος: Αυτός που εμπλέκεται σε πόλεμο.

1. Η Ναυμαχία του Ναυαρίνου

«Ενώ μελετούσα αυτά και ετοιμαζόμουνα για το ταξίδι στην Αίγινα μαζί με τους οπλαρχηγούς κι ήμαστε μαζεμένοι, ο αέρας έφερε στ' αυτιά μου μεγάλο κρότο, δυνατότερο κι από κανόνια. Λίγο αργότερα ήρθε και η είδηση ότι ο στόλος των τριών Δυνάμεων κατανίκησε το στόλο του εχθρού στο λιμάνι του Νεόκαστρου. Είναι αδύνατο να περιγράψει κάποιος τη χαρά εκείνης της ημέρας. Δεν ξέραμε τι να κάνουμε, πώς να δείξουμε τη χαρά μας και συγχαίραμε ο ένας τον άλλο... Αυτή την ημέρα περίμεναν όλοι οι γέροντες και οι πατέρες μας, αυτοί που πέθαναν απελπισμένοι, αυτοί που έπεσαν στο Μεσολόγγι, στην Αθήνα. Ο ήχος των πυροβόλων απλώθηκε και πέρασε τα φαράγγια και τα βουνά και πάνω από τον Όλυμπο κι έφθασε στην Ήπειρο και σε όλη τη Μεσόγειο».

Νικολάου Κασομούλη, Ενθυμήματα Στρατιωτικά, εισαγωγή-σημειώσεις Γιάννης Βλαχογιάννης, τόμ. 2, Αθήνα 1998, σσ.670-671.

(Ελεύθερη απόδοση στα νέα ελληνικά)

2. Είμαστε εις το "εμείς"

«Γράφουν σοφοί άντρες πολλοί, γράφουν τυπογράφοι ντόπιοι και ξένοι διαβασμένοι για την Ελλάδα, ένα πράμα μόνον με παρακίνησε κι' εμένα να γράψω, ότι τούτην την πατρίδα την έχομεν όλοι μαζί, και σοφοί κι' αμαθείς και πλούσιοι και φτωχοί και πολιτικοί και στρατιωτικοί και οι πλέον μικρότεροι άνθρωποι. όσοι αγωνιστήκαμεν, αναλόγως ο καθείς, έχομεν να ζήσωμεν εδώ. Το λοιπόν δουλέψαμεν όλοι μαζί, να την φυλάμεν κι' όλοι μαζί και να μην λέγη ούτε ο δυνατός "εγώ", ούτε ο αδύνατος. Ξέρετε πότε να λέγη ο καθείς "εγώ"; Όταν αγωνιστή μόνος του και φκιάση, ή χαλάση, να λέγη "εγώ". Όταν όμως αγωνίζονται πολλοί και φκιάνουν, τότε να λένε "εμείς". Είμαστε εις το "εμείς" κι' όχι εις το "εγώ"».

Μακρυγιάννη, Απομνημονεύματα, σ. 547.

Οι σχέσεις μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Ρωσίας χειροτέρευαν όταν, μετά τον απαγχονισμό του Οικουμενικού Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ και τις διώξεις των Ελλήνων υπηκόων της Τουρκίας, ο Ρώσος πρεσβευτής έφυγε από την Κωνσταντινούπολη το καλοκαίρι του 1821. Ο αγώνας συνεχιζόταν αλλά από τον τρίτο χρόνο της Επανάστασης οι Μεγάλες Δυνάμεις άρχισαν σταδιακά να έχουν πιο ευνοϊκή στάση απέναντι στο Ελληνικό Ζήτημα υποκινούμενοι από τα προσωπικά τους συμφέροντα στην περιοχή και τον ανταγωνισμό τους που μεγάλωνε διαρκώς. Γι’ αυτόν τον λόγο το 1823 οι Άγγλοι εφάρμοσαν φιλική πολιτική απέναντι στους Έλληνες αγωνιστές. Οι Ρώσοι από την άλλη, μη θέλοντας να αφήσουν τους Άγγλους να ελέγχουν την πορεία των διπλωματικών ενεργειών, άλλαξαν κι αυτοί στάση. Όλες αυτές οι μεταβολές δεν προέρχονταν, όπως είναι φανερό, από αισθήματα φιλελληνισμού αλλά από την εξυπηρέτηση ιδιοτελών συμφερόντων.

Ο σπουδαίος οπλαρχηγός Μακρυγιάννης με τη φράση του «Είμαστε το εμείς» καταδικάζει τις φιλονικίες που ως σκοπό έχουν την υποστήριξη προσωπικών συμφερόντων. Η πατρίδα δεν ανήκει σε κανέναν ξεχωριστά αλλά σε όλους όσους αγωνίστηκαν με θάρρος για την απελευθέρωσή της. Τα αγαθά της ελευθερίας αφορούν άπαντες και όχι μόνο τους δυνατούς. Κανείς δε δικαιούται να προβάλει το «εγώ» του τη στιγμή που ο πόλεμος και η διεκδίκηση της ανεξαρτησίας και της ελευθερίας αποτελεί συλλογική προσπάθεια και έργο. Με αυτή τη φράση στέλνει μήνυμα ομόνοιας και τονίζει ότι η δύναμη βρίσκεται στο «εμείς» και τα καλύτερα αποτελέσματα έρχονται όταν υπάρχει αδελφοσύνη και συνεργασία.

Σύνταγμα: Το σύνολο των θεμελιωδών νόμων κάθε κράτους, οι οποίοι ορίζουν τη μορφή του πολιτεύματος.

Βουλευτικό: Σώμα αντιπροσώπων που ετοιμάζουν και ψηφίζουν τους νόμους, αντίστοιχο με το σημερινό Κοινοβούλιο (Βουλή).

Εκτελεστικό: Η Κυβέρνηση, αυτοί που κυβερνούν.

1. Η σύγκληση της Α΄ Εθνοσυνέλευσης στην Επίδαυρο

«Συγκεντρώθηκαν στην Επίδαυρο οι πρώτοι νομοθέτες της Ελλάδας. Οι νεώτεροι, οι οποίοι ευτύχησαν να στρέψουν τα μάτια τους σε ήλιο απαλλαγμένο από τα νέφη της δουλείας, να πατήσουν γη ελεύθερη, να αναπνεύσουν αέρα ελεύθερο, αυτοί που κληρονόμησαν το ανεκτίμητο δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνδιαλέγεσθαι και συζητείν, αδυνατούν να φανταστούν τον έξαλλο ενθουσιασμό του έθνους, όταν μετά από τυραννία τετρακοσίων σχεδόν χρόνων συνερχόταν με αντιπροσώπους για να αποφασίσει ως κυρίαρχο έθνος για τα συμφέροντά του. Οι επιζήσαντες αντιπρόσωποι διηγούνταν ότι δάκρυα έτρεχαν από τα μάτια όλων, και πως φιλούσαν ο ένας τον άλλο, όπως γίνεται την ημέρα της Αναστάσεως».

Νικόλαος Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις, Αθήνα 1973, τόμ. 1, σσ. 30-31.

(Απόδοση στα νέα ελληνικά)

2. Απόσπασμα από τον «Οργανικό Νόμο», το πρώτο Σύνταγμα της επαναστατημένης Ελλάδας, που ψηφίστηκε την 1η Ιανουαρίου του 1822 από την Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου

«Όλοι οι Έλληνες είναι όμοιοι ενώπιον των νόμων χωρίς καμία εξαίρεση βαθμού, κλάσης ή αξιώματος. όλοι οι Έλληνες έχουν το ίδιο δικαίωμα σε όλα τα αξιώματα. Η ιδιοκτησία, η τιμή και η ασφάλεια κάθε Έλληνα προστατεύονται από τους νόμους».

Κολοκοτρώνη Απόστολος Βακαλόπουλος, Επίλεκτες βασικές ιστορικές πηγές της ελληνικής επαναστάσεως, τόμ. 2, Θεσσαλονίκη 1990, σ. 390.

Στην Α΄ Εθνοσυνέλευση που έγινε στην Επίδαυρο τον Δεκέμβριο του 1821 ψηφίστηκε για πρώτη φορά Σύνταγμα, γνωστό ως «Προσωρινό Πολίτευμα της Ελλάδας», το οποίο βασίστηκε σε αμερικανικά και γαλλικά πρότυπα. Επιπλέον, διακηρύχθηκε η ανεξαρτησία των Ελλήνων και δημιουργήθηκαν το Βουλευτικό και το Εκτελεστικό σώμα που ασκούσαν την κεντρική διοίκηση. Ακόμη, συστάθηκαν Υπουργεία και η δικαιοσύνη άρχισε να απονέμεται διαφορετικά από ό,τι στην Τουρκοκρατία. Σιγά σιγά το ελληνικό κράτος άρχισε να αποκτά διοικητική δομή παρόμοια με αυτής της εποχής.

Στη Β΄ Εθνοσυνέλευση, που έγινε στο Άστρος της Αρκαδίας, ψηφίστηκε νέο Σύνταγμα. Η κεντρική διοίκηση αυξήθηκε και δημιουργήθηκαν τρία κόμματα για να αποφευχθεί η διαμάχη για την εξουσία μεταξύ προκρίτων και στρατιωτικών: το Αγγλικό με τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο και τους Υδραίους, το Γαλλικό με τον Ηπειρώτη γιατρό Ιωάννη Κωλέττη και τους Ρουμελιώτες και το Ρωσικό με τον Κολοκοτρώνη και τους Πελοποννήσιους αρχηγούς.

Στην Γ΄ Εθνοσυνέλευση στην Τροιζήνα το 1827 ψηφίστηκε ακόμα δημοκρατικότερο Σύνταγμα και έγινε πρωτεύουσα της Ελλάδας το Ναύπλιο. Κυβερνήτης της Ελλάδας αναδείχτηκε ο Ιωάννης Καποδίστριας. Τέλος, για την αντιμετώπιση των τουρκοαιγυπτιακών στρατευμάτων ορίστηκαν αρχηγοί των ενόπλων δυνάμεων οι Άγγλοι αξιωματικοί σερ Ρίτσαρντ Τσωρτς στην ξηρά και ο λόρδος Τόμας Κόχραν στη θάλασσα.

Στην Α΄ Εθνοσυνέλευση η ατμόσφαιρα που επικρατούσε ήταν ενθουσιασμός και μεγάλη χαρά. Μετά από 400 χρόνια σκλαβιάς και υποδούλωσης έχουν πλέον τη δυνατότητα να μαζεύονται σε συναθροίσεις, να μιλάνε ελεύθερα και να αποφασίζουν από κοινού για το μέλλον της πατρίδας τους. Καμία από τις επόμενες γενιές δε θα μπορούσε να αντιληφθεί το μέγεθος της χαράς και της συγκίνησης που τους διακατείχε εκείνη τη στιγμή, γιατί είχαν ζήσει το αίσθημα ανελευθερίας και υποταγής. Όλοι αγκαλιάζονταν, αντάλλασσαν φιλιά και έκλαιγαν σαν να ήταν η γιορτινή μέρα της Ανάστασης.

Φοίνικας: Το πρώτο αργυρό νόμισμα του ελληνικού κράτους. Κόπηκε το 1828 στην Αίγινα, την πρώτη πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους, από τον Καποδίστρια.

Παραγωγή μεταξιού: Ονομάζεται μεταξοσκωληκοτροφία. Πρόκειται για εκτροφή μεταξοσκωλήκων, οι οποίοι παράγουν μετάξι που χρησιμοποιείται κυρίως στην υφαντική.

Κεντρικό Σχολείο: Σε αυτό φοιτούσαν μαθητές που θα ακολουθούσαν ανώτερες σπουδές.

1. Επιστολή του Ιωάννη Καποδίστρια προς τον Αδαμάντιο Κοραή, Αγκόνα, 2 Δεκεμβρίου 1827

«Να είσαι βέβαιος ότι πάω στην Ελλάδα με σκοπούς σαφείς οι οποίοι, εάν λάβουν τη βοήθεια των ομογενών μας και σε κάποιο βαθμό των περιστάσεων, μπορούν να αποδείξουν, ελπίζω, ορθή την καλή σου γνώμη για μένα. Σου εύχομαι λοιπόν, άνδρα σεβάσμιε, υγεία και μακροβιότητα για να κρίνεις τους σκοπούς μου αυτούς, και - τολμώ να πω - για να χαρείς τους καρπούς τους. Ωστόσο, πρόσφερε τη βοήθειά σου στα σχολεία, τα οποία εδρεύουν προσωρινά στην Τεργέστη, τη Βενετία και την Αγκώνα, προς όφελος των Ελληνοπαίδων, τα οποία έριξαν στα παράλια της Αδριατικής οι συμφορές της πατρίδας».

Αδαμάντιος Κοραής, Αλληλογραφία, επιμέλεια Κ.Θ. Δημαράς, τόμ. 6, Αθήνα 1984, σσ. 64-65.

(Απόδοση στα νέα ελληνικά)

2. Η αγροτική τάξη στο πρώτο ελληνικό κράτος

«Ο Έλληνας χωρικός που κάπως τα βολεύει διαθέτει συνήθως για να οργώσει τη γη ένα άροτρο και ένα "ζευγάρι" από βόδια, με μερικά γαϊδούρια για τη μεταφορά των προϊόντων από τα χωράφια του. Η μορφή του αρότρου αντιστοιχεί ακόμα και σήμερα ακριβώς με τις περιγραφές που έκανε ο Ησίοδος. Εδώ και τρεις χιλιάδες χρόνια τίποτα δεν άλλαξε. Είναι το σιδερένιο υνί που δεν σκίζει παρά την επιφάνεια της γης σε βάθος σχεδόν τριών δακτύλων. Για να χρησιμοποιηθεί το άροτρο χρειάζονται δυό βόδια. Αλλά η κατάσταση αθλιότητος που βρίσκονται οι Έλληνες χωρικοί εξ' αιτίας του πολέμου είναι τέτοια που κατά το θάνατο του Κυβερνήτη μονάχα το ένα τρίτο των αγροτών διαθέτανε ένα ζευγάρι».

Φρειδερίκου Τιρς, Η Ελλάδα του Καποδίστρια, τόμ. 1, Αθήνα, χχ. σ. 290.

Ο Καποδίστριας ως κυβερνήτης της Ελλάδας προχώρησε σε ορισμένες πολύ σημαντικές ενέργειες:

1. Ίδρυσε Εθνική Τράπεζα και έκοψε νομίσματα, τους φοίνικες, για να αντικαταστήσει τα τουρκικά γρόσια.

2. Ίδρυσε τη Γεωργική Σχολή στην Τίρυνθα, όπου εκπαιδεύονταν οι Έλληνες αγρότες. Εισήγαγε την καλλιέργεια της πατάτας και στήριξε την παραγωγή του μεταξιού.

3. Βοήθησε στην ανάπτυξη του εμπορίου και της ναυτιλίας.

4. Οργάνωσε τακτικό στρατό.

5. Ανέθεσε σε αρμόδια επιτροπή τη συγγραφή σχολικών βιβλίων και δημιούργησε αλληλοδιδακτικά σχολεία.

6. Ίδρυσε το πρώτο ελληνικό Γυμνάσιο.

7. Λειτούργησαν αλληλοδιδακτικά ελληνικά και χειροτεχνικά σχολεία στο Ορφανοτροφείο της Αίγινας όπως επίσης δημιουργήθηκε και Κεντρικό Σχολείο.

8. Προσπάθησε να φέρει στο ελληνικό κράτος όσο περισσότερα εδάφη γινόταν. Προσπάθησε να διατηρεί το επαναστατικό κίνημα ζωντανό στην Κρήτη και τη Στερεά Ελλάδα, για να μπορέσουν να συμπεριληφθούν στα σύνορα του νέου κράτους. Πρότεινε ακόμα την ανεξαρτησία του ελληνικού κράτους και την απόκτηση δικού του ηγεμόνα, ώστε να στηρίζεται στις δικές του δυνάμεις.

Την εποχή του Καποδίστρια η κατάσταση της γεωργίας ήταν απελπιστική. Τα χωράφια είχαν καταστραφεί ολοσχερώς και οι αγρότες ήταν πάμφτωχοι. Χρησιμοποιούσαν απαρχαιωμένες μεθόδους καλλιέργειας με βασικά εργαλεία τους το άροτρο και τα βόδια. Τρεις χιλιάδες χρόνια η μέθοδος καλλιέργειας είχε παραμείνει ίδια και μάλιστα περιγράφεται και στα κείμενα του Ησίοδου. Κάποιοι μάλιστα δεν είχαν ούτε το απαραίτητο ζευγάρι από βόδια, καθώς βρίσκονταν σε πλήρη οικονομική εξαθλί-ωση.

Αδιάλλακτος: Ανένδοτος, άκαμπτος, αυτός που αρνείται κάθε συμβιβασμό.

Αυτονομία: Η διακυβέρνηση μιας χώρας ή μιας περιοχής με δικούς της νόμους, χωρίς ξένες επιρροές και επεμβάσεις. Η αυτονομία συνήθως συνδέεται με οικονομικά ανταλλάγματα.

Αυτόνομο κράτος: Αυτοδιοικούμενο και αυτοτελές, αλλά εξαρτώμενο σε κάποιο βαθμό από άλλο κράτος.

Ανεξάρτητο κράτος: Ελεύθερο, που δεν εξαρτάται από κανέναν.

1. Ο χαρακτήρας της Επανάστασης

«Η επανάστασις η εδική μας δεν ομοιάζει με καμμιάν απ' όσαις γίνονται την σήμερον εις την Ευρώπην. Της Ευρώπης αι επαναστάσεις εναντίον των διοικήσεών των είναι εμφύλιος πόλεμος. Ο εδικός μας πόλεμος ήτον ο πλέον δίκαιος, ήτον έθνος με άλλο έθνος. Ούτε ο Σουλτάνος ηθέλησε ποτέ να θεωρήση τον ελληνικόν λαόν ως λαόν, αλλ' ως σκλάβους».

Κολοκοτρώνη Απομνημονεύματα, Καταγραφή Γ. Τερτσέτη, επιμέλεια Τάσος Βουρνάς, Αθήνα 1983, σ. 178.

2. Η πατρίδα

«Αφού τελείωσε ο ζωγράφος από τα κάδρα, έστρωσα ένα μέρος του περιβολιού μου με άσπρα και μαύρα πετραδάκια της θάλασσας. Ζωγράφισα πρώτα έναν κύκλο τριγυρισμένο από λόγχες. Αυτός ο κύκλος ήταν η πατρίδα, που ήταν τριγυρισμένη με τις λόγχες της τυραννίας τόσους αιώνες. Πιο κάτω ζωγράφισα ένα σκυλί. Είναι ο πιστός ο Έλληνας που προστάτευε την ελευθερία της πατρίδας του τόσους αιώνες νηστικός και γυμνός στα χάνια, όπως εκείνο το καλό σκυλί που φυλάει τα πρόβατα από το λύκο. Πιο κάτω είναι δύο τραγόπουλα και πολεμούν. Έτσι έμαθαν να πολεμούν και οι Έλληνες για να ελευθερώσουν την πατρίδα τους. Πιο κάτω είναι μία ελαφίνα και βυζαίνει το ελαφάκι της. Όταν έχουμε ομόνοια, έτσι μας βυζαίνει κι εμάς η πατρίδα μας».

Μακρυγιάννη, Απομνημονεύματα, σσ. 411-412. (Απόδοση στα νέα ελληνικά)

Στο πρώτο ανεξάρτητο ελληνικό κράτος συμπεριλαμβανόταν ολόκληρη η Πελοπόννησος, όλη η Στερεά Ελλάδα, η Εύβοια και οι Κυκλάδες.

Ο Κολοκοτρώνης στο απόσπασμα αυτό από τα Απομνημονεύματά του χαρακτηρίζει την ελληνική Επανάσταση εθνική. Πρόκειται για μια Επανάσταση εναντίον ενός έθνους, του Οθωμανικού και με σκοπό την απελευθέρωση του δικού τους έθνους, του ελληνικού. Μέσα από αυτήν αναδείχτηκε το ανεξάρτητο ελληνικό εθνικό κράτος.

Η ελληνική Επανάσταση δεν αφορούσε εσωτερικές διαμάχες για την απόκτηση δικαιωμάτων που λάμβαναν χώρα εκείνη την εποχή. Αντίθετα, ήταν ένας συλλογικός αγώνας, όπου οι Έλληνες έβαλαν στην άκρη τις διαφορές τους και πολέμησαν όλοι μαζί νιώθοντας με αυτόν τον τρόπο ότι ανήκουν στο ίδιο έθνος.