Ιστορία ΣΤ΄

Απείθαρχοι πασάδες: Πασάδες που δεν υπάκουαν πάντοτε στις διαταγές του Σουλτάνου.

Κρυπτογραφικός κώδικας: Η γραφή με σύμβολα, προκειμένου να μην γίνεται κατανοητή από άλλους.

Μολδοβλαχία: Πρόκειται για τις δύο ημιαυτόνομες περιοχές στα βόρεια σύνορα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τη Μολδαβία και τη Βλαχία, τις οποίες κατά τον 18ο αιώνα κυβερνούσαν Έλληνες Φαναριώτες. Σήμερα κατά το μεγαλύτερο μέρος τους αποτελούν τμήμα της Ρουμανίας.

Δούναβης: Ποταμός της Κεντροανατολικής Ευρώπης.

1. Ο όρκος των Φιλικών (απόδοση στα νέα ελληνικά)

«Ορκίζομαι οικειοθελώς ενώπιον του αληθινού Θεού ότι θα είμαι για όλη μου τη ζωή απόλυτα πιστός στην Εταιρεία. Ορκίζομαι ότι δεν θα φανερώσω το παραμικρό από τα Σημεία και τους λόγους της, ούτε θα σταθώ για κανέναν λόγο η αφορμή να καταλάβουν ποτέ οι άλλοι, ούτε οι συγγενείς ούτε ο Πνευματικός ούτε ο φίλος μου, ότι γνωρίζω ο,τιδήποτε σχετικά με αυτά... Ορκίζομαι ότι θα τρέφω στην καρδιά μου αδιάλλακτο μίσος κατά των τυράννων της Πατρίδας μου, κατά των οπαδών και κατά των ομοφρόνων τους. Θα ενεργώ πάντα με τρόπο που να τους βλάπτει και όταν το επιτρέψουν οι εξελίξεις θα συμβάλλω στην πλήρη καταστροφή τους.».

2. Προετοιμασία της Επανάστασης (απόδοση στα νέα ελληνικά)

«Κατάλαβα τότε, πως ό,τι κάνουμε θα το κάνουμε μόνοι μας και ότι δεν έχουμε καμία ελπίδα από τους ξένους. Ο Τζωρτζ* πήγε στη Νεάπολη, έγινε εκεί στρατηγός. Με προσκάλεσε με δύο γράμματά του, αλλά επειδή ήξερα για την Εταιρία δεν δέχθηκα, αλλά κοίταξα πότε θα επαναστατήσουμε για την πατρίδα μας. Για την Εταιρία μου είπε ο Πάγκαλος**. Έπειτα πέρασε ο Αριστείδης ο Παπάς και ο Αναγνωσταράς μου έφερε γράμμα από την Εταιρία, και τότε άρχισα να κατηχώ κι εγώ διάφορους στην Ζάκυνθο και την Κεφαλονιά και διάφορους καπεταναίους σπετσιώτικων και υδραίικων καραβιών. Στα 1820 έλαβα γράμματα από τον Υψηλάντη για να είμαι έτοιμος, όπως και όλοι οι δικοί μας. Εικοστή πέμπτη Μαρτίου ήταν η μέρα της γενικής επανάστασης».

Κολοκοτρώνη Απομνημονεύματα, Καταγραφή Γ. Τερτσέτη, επιμέλεια Τάσος Βουρνάς, Αθήνα 1983, σ. 69.

* Πρόκειται για τον Άγγλο στρατιωτικό Ρ. Τσωρτς.

** Πρόκειται για τον Νικόλαο Πάγκαλο, ταγματάρχη του ρωσικού στρατού.

Η Φιλική Εταιρεία ιδρύθηκε πριν από την έναρξη της Μεγάλης Επανάστασης του 1821 και είχε ως σκοπό της τον συντονισμό και την οργάνωση των προσπαθειών των υπόδουλων Ελλήνων για την απελευθέρωσή τους. Η σύστασή της έγινε μυστικά και τα μέλη της, οι Φιλικοί, μυούνταν με ιεροτελεστία δίνοντας όρκο μπροστά σε έναν ιερέα.

Χρησιμοποιούσαν έναν μυστικό κώδικα για να επικοινωνούν μεταξύ τους και είχαν ψευδώνυμα με τα οποία υπέγραφαν. Με αυτόν τον τρόπο διασφάλιζαν τη μυστικότητα της οργάνωσης. Έτσι τα μηνύματά τους δεν μπορούσαν να γίνουν αντιληπτά από όσους δεν είχαν μυηθεί. Για την προπαγάνδα τους χρησιμοποιούσαν τον τύπο της εποχής, βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, μέσα από τα οποία προέτρεπαν τον λαό να ξεσηκωθεί και προετοίμαζαν το έδαφος για την Επανάσταση. Δε λογάριαζαν κινδύνους και όργωναν την Οθωμανική Αυτοκρατορία για να στρατολογήσουν νέα μέλη και έτσι με τη μεταφορά της έδρας στην Κωνσταντινούπολη από την Οδησσό απέκτησαν περισσότερα μέλη. Τότε αρχηγός ήταν ο Αλέξανδρος Υψηλάντης.

Ο σκοπός της Φιλικής Εταιρείας ήταν να ξεκινήσει η επανάσταση ταυτόχρονα στην Πελοπόννησο και τη Μολδοβλαχία, ώστε να αναγκάσουν τον οθωμανικό στρατό να χωριστεί σε διαφορετικά σημεία ενώ βρισκόταν ήδη σε πόλεμο με τον Αλή Πασά στα Ιωάννινα. Επίσης ήθελαν να προτρέψουν και τους υπόδουλους Σέρβους και Βούλγαρους να επαναστατήσουν μαζί τους. Επιπλέον, πιθανολογούνταν και εμπλοκή των Ρώσων, αν οι Τούρκοι περνούσαν τον Δούναβη. Για όλους αυτούς τους λόγους οι Φιλικοί άφηναν να εννοηθεί ότι υπήρχε μια μεγάλη δύναμη πίσω από τη Φιλική Εταιρεία για να υποστηρίξει τη δράση της.

Στην πηγή 2 ο Κολοκοτρώνης ισχυρίζεται ότι οι Έλληνες πρέπει να στηρίζονται στις δικές τους και μόνο δυνάμεις.

Την περίοδο εκείνη η κατάσταση που επικρατούσε στην Ευρώπη δε βοηθούσε την υλοποίηση της απελευθέρωσης των Ελλήνων. Παρόλο που είχε προηγηθεί η Γαλλική Επανάσταση, η ήττα του Ναπολέοντα στο Βατερλό το 1815 έκανε τις νικητήριες δυνάμεις, την Αυστρία, τη Ρωσία και την Πρωσία να ιδρύσουν την Ιερή Συμμαχία, η οποία απαγόρευε κάθε επαναστατικό κίνημα, γιατί υπήρχε ο φόβος ότι κινδυνεύει η βασιλεία.

Έτσι ο Κολοκοτρώνης, γνωρίζοντας την κατάσταση και το γεγονός ότι οι ξένες δυνάμεις δρουν σύμφωνα με τα δικά τους συμφέροντα, υποστήριζε ότι οι Έλληνες έπρεπε να βασίζονται αποκλειστικά στις δικές τους δυνάμεις για τη διεκδίκηση της ελευθερίας τους. Κανένας δε θα ενδιαφερόταν περισσότερο για το όφελός τους και την ανεξαρτησία τους πέρα απ’ αυτούς τους ίδιους.

Βουκουρέστι: Σημερινή πρωτεύουσα της Ρουμανίας (τότε της Βλαχίας).

Προκήρυξη: Κείμενο που δημοσιοποιείται και εξαγγέλλει τους λόγους μιας πολιτικής πράξης.

Προύθος: Παραπόταμος του Δούναβη, σύνορο της Ρουμανίας και της Μολδαβίας. Αποτελούσε φυσικό σύνορο ανάμεσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και τη Ρωσία.

1. Επιστολή του Αλέξανδρου Υψηλάντη στον Εμμανουήλ Ξάνθο, Ιάσιο, 26 Φεβρουαρίου 1821

«Ο ενθουσιασμός είναι τεράστιος εδώ, δεν ξέρω πού να βάλω αυτούς που φτάνουν. Πρέπει να μαζευτούν από παντού χρήματα, το ίδιο και άρματα και... και... και... Ξέρω ότι ο ζήλος σου, Ξάνθε μου, κάτι θα κάμει. Ελπίζω, με τη βοήθεια του Θεού να δοξαστούμε με το υπέρτατο όνομα των ελευθερωτών της Πατρίδας».

Εμμανουήλ Ξάνθου, Απομνημονεύματα περί της Φιλικής Εταιρίας, επιμέλεια Απ. Β. Δασκαλάκης, Αθήνα χχ, σ. 162.

2. Η καταστροφή του Ιερού Λόχου

«Έτσι χάθηκε μέσα σε λίγη ώρα μία από τις γλυκύτερες ελπίδες της Ελλάδας, ο Ιερός Λόχος. Αλλά, έστω και αν νικήθηκε, αφού εγκαταλείφθηκε μόνος και τόσο ολιγάριθμος απέναντι σε υπεράριθμο εχθρό, επιβεβαίωσε, υπό την ηγεσία πατριώτη και γενναιόψυχου αρχηγού, του Νικολάου Υψηλάντη, τι μπορεί να κατορθώσει το πατριωτικό αίσθημα, η στρατιωτική τάξη και η αγάπη προς κάθε τι το ευγενές νέων καλής ανατροφής, έστω κι αν αυτοί μόλις είχαν επιστρατευθεί και μόλις είχαν διδαχθεί τη χρήση της λόγχης. Ως τέτοιος ο νέος Ιερός Λόχος αναδείχθηκε αντάξιος της τιμής του αρχαίου και όπως εκείνος γράφτηκε στην αρχαία ελληνική ιστορία, έτσι και αυτός γράφτηκε στη νέα, γενόμενος σε μικρογραφία το πιστό αντίγραφο του πρωτοτύπου. Ευτυχισμένες οι ψυχές των ιερολοχιτών! Με όση προθυμία και τιμή προσήλθατε σφάγια ιερά υπέρ της πατρίδας, με τόση χάρη να δεχθείτε από τις ουράνιες δυνάμεις την τιμή εκείνη, την οποία ως οφειλή προσφέρει στο όνομα και τη μνήμη σας το σύνολο των γνήσιων βλαστών της Ελλάδας».

Ιωάννου Φιλήμονος, Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, Αθήνα 1859, σ. 183.

(απόδοση στα ελληνικά)

3. Εις τον Ιερόν Λόχον

«Ας μη βρέξη ποτέ

το σύννεφον, και ο άνεμος

σκληρός ας μη σκορπίση

το χώμα το μακάριον

που σας σκεπάζει.

Ας το δροσίση πάντοτε

με τ' αργυρά της δάκρυα

η ροδόπεπλος κόρη

Και αυτού ας ξεφυτρώνουν

αιώνια τ' άνθη.

Ω γνήσια της Ελλάδος

Τέκνα ψυχαί που επέσατε

εις τον αγώνα ανδρείως,

τάγμα εκλεκτών Ηρώων,

καύχημα νέον.

Σας άρπαξεν η τύχη

την νικητήριον δάφνην,

και από μυρτιάν σας έπλεξε

και πένθιμον κυπάρισσον

στέφανον άλλον.

Αλλ' αν τις απεθάνη

διά την πατρίδα, η μύρτος

είνε φύλλον ατίμητον,

και καλά τα κλαδιά

της κυπαρίσσου»

...................................

Ανδρέα Κάλβου, Άπαντα, εισαγωγή Κωνσταντίνου Τσάτσου, Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων, Αθήνα 1979, σ. 109.

Ο Ιερός Λόχος ήταν ένα στρατιωτικό σώμα που ίδρυσε ο Αλέξανδρος Υψηλάντης στα μέσα Μαρτίου του 1821 στη Φωξάνη, μια πόλη στα όρια της Μολδοβλαχίας με τη Βλαχία. Τα μέλη της ήταν εθελοντές σπουδαστές από τις ελληνικές παροικίες κυρίως της Μολδοβλαχίας και της Οδησσού. Αποτελούσε την πρώτη οργανωμένη στρατιωτική μονάδα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 και γενικώς του ελληνικού στρατού. Οι νέοι αυτοί ήταν για τον Υψηλάντη η ψυχή του στρατού του και γι’ αυτόν τον λόγο τους έδωσε το κλασικό όνομα του Ιερού Λόχου των Θηβών.

Καθοριστική για την πορεία του ήταν η συμμετοχή του στη μάχη των Ελλήνων εναντίον των Τούρκων στο Δραγατσάνι στις 8 Ιουνίου 1821 με αρχηγό τον Αλέξανδρο Υψηλάντη. Δυστυχώς η κάλυψή τους στο ιππικό ήταν ελλιπής και έτσι έπεσαν στη μάχη μόνοι με το τουρκικό ιππικό. Στη μάχη αυτή χάθηκαν περισσότερα από τα μισά του μέλη, 200 νέοι έπεσαν νεκροί και 40 αιχμαλωτίστηκαν και αποκεφαλίστηκαν στην Κωνσταντινούπολη.

Τα συναισθήματα και στις τρεις πηγές είναι έντονα με έκδηλο κυρίως τον ενθουσιασμό και την προσμονή για την απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό.

Στην πρώτη πηγή ο Αλέξανδρος Υψηλάντης εκφράζει στον Εμμανουήλ Ξάνθο τον απερίγραπτο ενθουσιασμό του για τη συμμετοχή του ελληνικού λαού στον μεγάλο ξεσηκωμό. Γι’ αυτό ζητάει οικονομική ενίσχυση και πολεμοφόδια. Το μεγάλο του όνειρο ήταν να δοξαστούν και να ονομαστούν ελευθερωτές.

Στη δεύτερη πηγή ο Ιωάννη Φιλήμων αναφέρεται στον θάνατο των μελών του Ιερού Λόχου. Συναισθήματα όπως υπερηφάνεια για τον ένδοξο χαμό των Ιερολοχιτών εκφράζονται σε όλο το κείμενο. Η αυτοθυσία με την οποία έπεσαν στη μάχη οι νέοι, η ανδρεία τους και η τόλμη τονίζονται στο κείμενο και φανερώνουν τη συγκίνηση του συγγραφέα.

Στην τρίτη πηγή ο Ανδρέας Κάλβος αφιερώνει το ποίημά του στους Ιερολοχίτες που χάθηκαν πάνω στη μάχη. Δείχνει τη θλίψη του αλλά και τον θαυμασμό για τη γενναιότητα που επέδειξαν και δίκαια τους αποδίδει τον χαρακτηρισμό «γνήσια της Ελλάδος τέκνα», «καύχημα νέον» και «τάγμα εκλεκτών Ηρώων».

Στρατολογώ: Συγκεντρώνω, συναθροίζω στρατεύσιμους.

Μονεμβασιά, Νεόκαστρο: Κάστρα στη Νότια Πελοπόννησο. Το Νεόκαστρο αποκαλείται και Ναυαρίνο.

1. Διάλογος Οθωμανών και Ελλήνων παραμονές της Μεγάλης Επανάστασης του 1821

Σεχ Νετσήπ Εφέντης: «Πείτε μας, μα τον Θεό σας, τι πράγματα είναι αυτά και ποια τα αίτια; Είστε μόνο εσείς οι Πελοποννήσιοι ή όλη η φυλή σας; Έχετε κανέναν αρχηγό; Στηρίζεστε σε κανένα ηγεμόνα; Αυτός θα σας εξουσιάζει ή θα μείνετε μόνοι σας ζητώντας μόνο βοήθεια από αυτόν τον αφέντη;».

Γερμανός: «Εμείς, μη μπορώντας πλέον να υπομένουμε τα τόσα δεινά που υποφέραμε από εσάς, αποφασίσαμε αυτό και η Ευρώπη βλέποντας το δίκαιο μας αποφάσισε να μας βοηθήσει».

Σεχ Νετσήπ Εφέντης: «Πολύ καλά όλα αυτά αλλά στηρίζεστε σε κανένα ηγεμόνα;».

Αναγνωστόπουλος: «Αγάδες, σύμφωνα με το γράμμα, που χθες βράδυ γράψατε στον ενδοξότατο Πετρόμπεη, στο οποίο απευθύνετε και ασπασμούς στον υψηλότατο πρίγκιπα Υψηλάντη και με το οποίο μας καλέσατε σε συνομιλία, ο Πρίγκιπας δεν παρέλειψε να συγκαλέσει αμέσως γενικό συνέδριο όλων των προυχόντων που βρίσκονται εδώ. Με αυτούς αποφασίστηκε να έλθουμε εδώ και να ακούσουμε τα προβλήματά σας. Έχουμε την εξουσιοδότηση να αποφασίσουμε και να επικυρώσουμε κάθε συμφωνία. Λοιπόν, με την προσταγή του Πρίγκιπα και τη θέληση όλων ήλθαμε. Εγώ στάλθηκα εκ μέρους του για να βεβαιώσω όλους τους αγάδες και κάθε Μουσουλμάνο ότι τους υπόσχεται ασφάλεια ζωής, τιμής και περιουσίας και εν γένει κάθε συμφωνία που θα γίνει θα θεωρείται ως νόμος απαράβατος από μέρους της Υψηλότητάς του. Επιπρόσθετα βεβαιώ την ενδοξότητά σας ότι μπορείτε ελεύθερα να εκφέρετε τη γνώμη σας στους ευγενέστατους άρχοντες και καπεταναίους, διότι με τη σύμφωνη απόφαση του Πρίγκιπα και της πατρίδας εστάλησαν με πληρεξουσιότητα. Για το ζήτημα δε, αν στηριζόμαστε σε κάποια δύναμη, από τη διήγηση που θα σας κάμω κρίνετε μόνοι σας. Από τη Ρωσία όχι μόνο μεγάλος άνθρωπος αλλά ούτε μικρός δεν μπορεί να βγει χωρίς ο αυτοκράτορας να το γνωρίζει. Ο πρίγκιπας Αλέξανδρος Υψηλάντης, ένας άνδρας τόσο μεγάλος, πέρασε από τη Ρωσία φανερά στη Βλαχία, εξέδωσε προκήρυξη, με την οποία προσκάλεσε όλους τους Έλληνες να πάρουν τα άρματα αποφασισμένοι είτε να ελευθερώσουν την πατρίδα τους είτε να πεθάνουν. Μόλις λοιπόν οι Έλληνες όλοι άκουσαν τη φωνή του αρχιστρατήγου τους, πήρε και η Πελοπόννησος τα άρματα».

Ιωάννου Φιλήμονος, Δοκίμιον Ιστορικόν περί της ελληνικής επαναστάσεως, τόμ. 4, Αθήνα 1861, σσ. 209-210.

(Απόδοση στα νέα ελληνικά)

2. Προετοιμασία της Επανάστασης

«Από τις αρχές Ιανουαρίου του 1821, αφού τα πάντα ωρίμασαν, άρχισαν οι Έλληνες και επέστρεφαν στα σπίτια τους από τα ξένα, από τη Ρωσία, Βλαχία, Μολδαβία, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη και από τα άλλα μέρη για να λάβουν μέρος στον αγώνα για την πατρίδα, την ημέρα που αποφασίστηκε από τους απεσταλμένους της Εταιρίας. Μόλις έφταναν στα χωριά ή στις πόλεις τους διαδιδόταν η ιδέα της Επανάστασης σε όλους τους συγγενείς και τους γείτονές τους. Οι αρχιερείς συναινούσαν οι ιερείς να διαβάζουν στις εκκλησίες παρακλήσεις νύκτα και μέρα προς τον Θεό για να ενισχύσει τους Έλληνες στον μελλοντικό αγώνα και, όσον αφορά στους άλλους κληρικούς, συναινούσαν να προτρέπουν κατά την εξομολόγηση τους Έλληνες στην επανάσταση και να τη θεωρούν ως θρησκευτικώς εγκεκριμένη, διότι ο Θεός όλους τους ανθρώπους τους έπλασε ελεύθερους. Οι πνευματικοί από την πλευρά τους, τους παρακινούσαν σε επανάσταση, διότι οι Έλληνες είχαν τόσο πολύ εξασθενήσει από την τυραννία και η θρησκεία τόσο πολύ είχε χαντακώσει τον απλό όχλο, ώστε οι άνθρωποι είχαν τον φόβο του Άδη αν σκότωναν Τούρκο, διότι πίστευαν ότι ο Θεός θα τους τιμωρήσει και ότι θα λογοδοτήσουν για την πράξη τους. Αλλά ο κλήρος τους έβγαλε από την πλάνη αυτή καθώς έλαβε πρώτος τα όπλα».

Φώτιου Χρυσανθακόπουλου ή Φωτάκου, Απομνημονεύματα περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, τόμ. 1, επιμέλεια Τάσου Γριτσόπουλου, Αθήνα 1974, σσ. 52-53.

(Απόδοση στα νέα ελληνικά)

Πολλά ήταν τα πρόσωπα που έπαιξαν μεγάλο ρόλο στην έναρξη της Επανάστασης στην Πελοπόννησο. Ο οπλαρχηγός Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ενίσχυσε και ξεσήκωσε τους Έλληνες. Επιπλέον ο αρχιμανδρίτης Γρηγόριος Δικαίος ή Παπαφλέσσας ήταν αυτός που μετέφερε το μήνυμα της Μεγάλης Επανάστασης στην ύπαιθρο. Άλλοι σημαντικοί ήρωες με πρωταγωνιστικό ρόλο ήταν ο Παλαιών Πατρών Γερμανός και ο Υψηλάντης.

Στην πρώτη πηγή παρουσιάζεται ο διάλογος ανάμεσα στους Οθωμανούς και τους Έλληνες την παραμονή της Μεγάλης Επανάστασης του 1821. Οι Έλληνες φαίνονται αποφασισμένοι να ξεκινήσουν τον αγώνα και την επανάστασή τους. Μέχρι τώρα η κατάσταση που επικρατούσε ήταν εξαθλιωτική. Οι Έλληνες ταλανίζονταν από τον τουρκικό ζυγό και τον Σουλτάνο και είχαν εναποθέσει τις ελπίδες τους στις ξένες δυνάμεις για να ελευθερωθούν. Ο Υψηλάντης με την επαναστατική προκήρυξή του έδωσε στους υπόδουλους Έλληνες ένα κίνητρο να ξεκινήσουν δυναμικά τον αγώνα και τους έκανε να πιστέψουν ότι η Ρωσία θα ήταν σύμμαχός τους.

Επίσης, οι Έλληνες είχαν την ανάγκη να έχουν στο πλευρό τους την Εκκλησία. Οι αρχιερείς συμβούλευαν τους ιερείς να διαβάζουν συνεχώς στους πιστούς κατά τη διάρκεια της εξομολόγησής τους να ενισχύσουν την επανάσταση και να μη φοβούνται ότι μπορεί να τους τιμωρήσει ο Θεός.

Αντισταθμίζω: Εξισορροπώ, αναπληρώνω.

Κανονιοβολώ: Καταφέρω χτυπήματα με κανόνι.

1. Επιστολή του Οδυσσέα Ανδρούτσου προς τους κατοίκους του Γαλαξιδίου, 22 Μαρτίου 1821

«Αγαπημένοι μου Γαλαξιδιώτες,

Ήταν βέβαια γραμμένα από τον Θεό να πάρουμε τα άρματα μια μέρα και να ορμήξουμε στους τυράννους μας, που τόσα χρόνια χωρίς έλεος μας τυραννούν. Τι τη θέλουμε, αδέλφια, αυτή την πολυπικραμένη ζωή, να ζούμε κάτω από τη σκλαβιά και το σπαθί του Τούρκου να ακονίζεται στα κεφάλια μας; Δεν βλέπετε που τίποτε δεν μας απόμεινε; Οι εκκλησίες μας έγιναν τζαμιά και στάβλοι των Τούρκων. Κανένας δεν μπορεί να πει πως έχει κάτι δικό του, γιατί το πρωί βρίσκεται φτωχός σαν ζητιάνος στο δρόμο, οι οικογένειές μας και τα παιδιά μας βρίσκονται στα χέρια και στην κρίση των Τούρκων. Τίποτε, αδέλφια, δεν μας έμεινε, δεν είναι λοιπόν σωστό να σταυρώσουμε τα χέρια και να κοιτάμε τον ουρανό. Ο Θεός μας έδωσε χέρια, γνώση και νου. ας ρωτήσουμε την καρδιά μας και ας πράξουμε γρήγορα ό,τι μας απαντήσει και ας είμαστε αδέλφια βέβαιοι πως ο πολυαγαπημένος μας Χριστός θα μας προστατεύσει. Ό,τι είναι να κάνουμε θα πρέπει να το κάνουμε μια ώρα γρηγορότερα, γιατί ύστερα θα χτυπάμε τα κεφάλια μας».

(Απόδοση στα νέα ελληνικά)

2. Επιστολή προκρίτων της νήσου Ύδρας προς τους κατοίκους της Εύβοιας

«Ο ιερός ούτος πόλεμος, αδελφοί, γίνεται υπέρ της πατρίδος. Αύτη η θεία εποχή, την οποίαν ο Θεός ευλόγησεν, είναι σωτηρία του χριστιανικού γένους».

Α. Λιγνού, Αρχεία της κοινότητος Ύδρας 1778-1832, Πειραιάς 1926, τ. 7, σσ. 280-281. Π πηγή περιέχεται στη μελέτη του Απόστολου Βακαλόπουλου, Επίλεκτες βασικές ιστορικές πηγές της ελληνικής επαναστάσεως, τόμ. 1, Θεσσαλονίκη 1990, σ. 263.

• Μάχη της Αλαμάνας, 23 Απριλίου 1821 

Οι Έλληνες αγωνιστές με αρχηγό τον Αθανάσιο Διάκο αντιμετώπισαν τους Τούρκους πασάδες Κιοσέ Μεχμέτ και Ομέρ Βρυώνη. Ο Αθανάσιος Διάκος τραυματίστηκε και αιχμαλωτίστηκε μετά από σκληρή μάχη. Δε δέχτηκε την πρόταση του Ομέρ Βρυώνη να σώσει τη ζωή του και θανατώθηκε με φριχτό τρόπο.

• Μάχη στο χάνι της Γραβιάς, 8 Μαΐου 1821

Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, παλιός αρματολός, κλείστηκε στο χάνι της Γραβιάς μαζί με τους άντρες του και απέκρουσε με επιτυχία τις επιθέσεις των Τούρκων, που είχαν επικεφαλής τον Ομέρ Βρυώνη, προξενώντας τους μεγάλες απώλειες.

Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος για να εμψυχώσει τους κατοίκους του Γαλαξιδίου χρησιμοποιεί τα παρακάτω επιχειρήματα και τους λέει ότι:

• είναι θέλημα Θεού να ξεσηκωθούν ενάντια στους κατακτητές, προσπαθώντας να αφυπνίσει το θρησκευτικό τους αίσθημα,

• οι εκκλησίες έχουν μετατραπεί σε τζάμια,

• δεν έχουν κανένα δικαίωμα ιδιοκτησίας,

• κινδυνεύει η ζωή τους και η ζωή των παιδιών τους,

• η τύχη των παιδιών τους είναι στα χέρια των Τούρκων, που αυτοί αποφασίζουν αν θα γίνουν γενίτσαροι ή θα μπουν σε χαρέμια. 

Χερσαίες μάχες: Μάχες που γίνονται στην ξηρά.

Καταδρομές: Αιφνιδιαστικές επιθέσεις.

Αντίποινα: Πράξη που γίνεται σε εκδίκηση κάποιας άλλης.

Ταλανίζω: Βασανίζω, ταλαιπωρώ.

Φρεγάτα: Είδος πολεμικού πλοίου.

1. Επιστολή κατοίκων της νήσου Ύδρας προς τους πλοιάρχους των ελληνικών πολεμικών, Ύδρα, 19 Απριλίου 1821 (απόδοση στα νέα ελληνικά)

«Εντιμότατοι κύριοι καπεταναίοι του ελληνικού στόλου,

ο ξεσηκωμός του ελληνικού έθνους κατά των τυράννων του και η αποστολή του στόλου μας γίνεται με αποκλειστικό σκοπό να πλήξουμε τον κοινό εχθρό, ώσπου να αποκτήσουμε τα δίκαια και την ελευθερία μας. Όλες οι έννοιες μας πρέπει να είναι προσηλωμένες σ' αυτόν τον σκοπό, του οποίου την υλοποίηση επιθυμούμε και βέβαια θα επιτύχουμε εάν οδηγηθούμε με φρονήματα άξια ελευθέρων ανδρών».

Α. Λιγνού, Αρχεία της κοινότητος Ύδρας 1778-1832, Πειραιάς 1926, τ. 7, σ. 280. Η πηγή περιέχεται στη μελέτη του Απόστολου Βακαλόπουλου, Επίλεκτες βασικές ιστορικές πηγές της ελληνικής επαναστάσεως, τόμ. 1, Θεσσαλονίκη 1990, σ. 196.

2. Προκήρυξη των τριών ναυτικών νησιών Ύδρας, Σπετσών και Ψαρών

«Ευσεβείς απόγονοι ανδρειοτάτων προγόνων, κάτοικοι των νήσων και της ξηράς, όσοι μένετε ακόμη εις τον τουρκικόν ζυγόν, σηκωθήτε, πιάσετε τα όπλα διά την κοινήν ελευθερίαν. όσοι έχετε καράβια μικρά και μεγάλα αρματώσετέ τα και ενωθήτε με τον ελληνικόν στόλον... μη δειλιάσετε απόγονοι του Μιλτιάδου και Θεμιστοκλέους. μη φανήτε ανάξιοι της ελευθερίας σας. Ο πόλεμος γίνεται διά την πίστιν και την πατρίδα».

Σ. Ομηρίδου, Συνοπτική ιστορία των τριών ναυτικών νήσων Ύδρας, Σπετσών και Ψαρών, Ναύπλιο 1831. Η πηγή περιέχεται στη μελέτη του Απόστολου Βακαλόπουλου, Επίλεκτες βασικές ιστορικές πηγές της ελληνικής επαναστάσεως, τόμ. 1, Θεσσαλονίκη 1990, σ. 198.

3. Ο Μιαούλης στο Μεσολόγγι (απόδοση στα νέα ελληνικά)

«Στις 10 του μήνα αυτού, ήλθαν ο Μιαούλης και πολλοί άλλοι αξιωματικοί και ναύτες στο Μεσολόγγι. Ο Μιαούλης παρουσιάσθηκε στη Διευθυντική Επιτροπή. Αμέσως έτρεξαν όλοι οι Στρατηγοί και Οπλαρχηγοί να τον επισκεφθούν και να συγχαρούν ο ένας τους θριάμβους του άλλου. Αφού φιλήθηκαν με τον Μιαούλη, τον Σαχτούρη και τους υπόλοιπους καπετάνιους, έβλεπες την παρέα αυτών των νικητών της θάλασσας και της στεριάς να κάθονται μεγαλοπρεπώς σαν θεοί, να αναφέρουν τις συμφορές του παρελθόντος, ο ένας να διηγείται στον άλλο νίκες σαν θαύματα».

Νικολάου Κασομούλη, Ενθυμήματα Στρατιωτικά, εισαγωγή-σημειώσεις Γιάννης Βλαχογιάννης, τόμ. 2, Αθήνα 1998, σσ. 106-107.

Τα ελληνικά πλοία συμμετείχαν σε τρία διαφορετικά είδη πολεμικών επιχειρήσεων. Πρώτα απ’ όλα έπαιρναν μέρος στην πολιορκία παραθαλάσσιων κάστρων, όπως είναι η Μονεμβασιά και το Ναυαρίνο, και υποστήριζαν και τις χερσαίες μάχες προσφέροντας βοήθεια από τη θάλασσα. Ακόμη, συμμετείχαν σε καταδρομές κατά μήκος των παραλίων της Μικράς Ασίας και εκεί αιχμαλώτιζαν και κατέστρεφαν τα πλοία των εχθρών. Με αυτόν τον τρόπο εμπόδιζαν τον τουρκικό στόλο να πλεύσει προς την Πελοπόννησο. Τέλος, ναυμαχούσαν στο ανοιχτό πέλαγος. Στις ναυμαχίες έπαιρναν μέρος και τα πυρπολικά, μικρά σκάφη γεμάτα με εύφλεκτο υλικό που τα προσέδεναν στα τουρκικά πλοία και τους έβαζαν φωτιά.

Στο πρώτο κείμενο οι κάτοικοι της Ύδρας προσπαθούν να ξεσηκώσουν τους καπετάνιους του ελληνικού στόλου να αντιμετωπίσουν ενωμένοι τον κοινό εχθρό, καθώς το αίτημα της ελευθερίας είναι το δίκαιο και το λογικό και τους αξίζει. Τονίζουν ότι πρέπει να αφοσιωθούν στον σκοπό αυτόν και πιστεύουν ακράδαντα στην επιτυχία του καθώς διαθέτουν «φρονήματα άξια ελευθέρων ανδρών».

Στο δεύτερο κείμενο αναφέρεται το ένδοξο παρελθόν των Ελλήνων και η υποχρέωσή τους να φανούν αντάξιοι της βαριάς κληρονομιάς που κουβαλάνε. Η προκήρυξη τους προτρέπει να είναι γενναίοι και να μη δειλιάζουν καθώς είναι απόγονοι σπουδαίων αντρών, όπως ο Μιλτιάδης και ο Θεμιστοκλής. Η αναφορά αυτή γίνεται για να τονωθεί η ελπίδα και το εθνικό φρόνημα των υπόδουλων Ελλήνων και να αναπτερωθεί το ηθικό τους. Τονίζεται επίσης ο σκοπός της Επανάστασης που δεν είναι άλλος από την υπεράσπιση της πίστης και της πατρίδας τους.

Τέλος, στην τρίτη πηγή περιγράφεται μια σκηνή από τη συνάντηση των νικητών της θάλασσας και εκείνων της στεριάς. Πρόκειται για μια σκηνή αδελφοσύνης στην οποία φαίνεται ότι μόνο ενωμένοι οι Έλληνες αγωνιστές μπορούν να πετύχουν στον δύσκολο αγώνα τους.

Ορμητήριο: Τόπος από τον οποίο εξορμά κανείς.

1. Επιστολή του εικοσιτετράχρονου ξενιτεμένου Μακεδόνα Αναστασίου Εμμ. Παπά από τις Σέρρες.

Γράφει στον αδελφό του Αθανάσιο: Βιέννη, 18 Απριλίου 1821:

«Μια γυναικεία μορφή στεκόταν πάντα μπροστά στα μάτια μου θλιμμένη, κλαμένη, πληγωμένη, βαριά αλυσοδεμένη. Πάντα με κοίταζε με βλέμμα ατενές χωρίς να μου μιλεί. Αλλά τέλος, πριν από λίγες μέρες, μου είπε θυμωμένα: Παιδί μου, πάψε να είσαι σκυνθρωπός! Πάψε να είσαι μόνο ο Αναστάσιος Εμμ. Παπά, ο γιος του καλού σου πατέρα! Είσαι ένας Μακεδόνας και το καθήκον σε καλεί. Αίσχος κι' ανεξίτηλη ντροπή θα είναι για σένα, εάν μείνεις αδιάφορος σ' αυτήν την ευκαιρία. Εμπρός λοιπόν, αγαπημένο μου παιδί! Δείξε πως είσαι ένας Μακεδόνας! Γίνου ένας Αριστόδημος και κάτω απ' αυτό το όνομα πολέμα για την Πατρίδα! Μη φοβάσαι τι θα πουν οι συγγενείς σου. Η μητέρα σου, ο πατέρας σου, όλα τ' αδέλφια σου αντί να σε μοιρολογήσουν, αν πέσεις για την Πατρίδα, θα μιμηθούν το παράδειγμα του Ξενοφώντος, το παράδειγμα της Σπαρτιάτισσας μητέρας, και αν για μια στιγμή κλάψουν και πενθήσουν, πάντα θα τους παρηγορεί η αξιοθαύμαστη απόφασή σου, εφ' όσον εσύ χωρίς καμιά άλλη αιτία, παρά μέσα από την αγάπη, τη φιλία και κάθε ησυχία που σε περιβάλλουν, ξεκινάς εν τούτοις και τραβάς προς τον υπέροχο σκοπό! Αριστόδημε, ο φοίνιξ σου φωνάζει: Μάχου υπέρ πατρίδος! Μη διστάζεις, μη δειλιάζεις με τη σκέψη ότι μπορεί να είσαι ο τελευταίος. Όρμα απάνω στον εχθρό σαν ένας Μακεδόνας, φκιάξε αργυρές ασπίδες, ξαναζωντάνεψε την αήττητη φάλαγγα. Τι το όφελος να καλοζείς στα ξένα και να στερείσαι για πάντα την Πατρίδα σου!».

Γεωργίου Λαΐου, Ανέκδοτες επιστολές και έγγραφα του 1821, Αθήνα 1958, σσ. 92-94. Η πηγή περιέχεται στη μελέτη του Απόστολου Βακαλόπουλου, Επίλεκτες βασικές ιστορικές πηγές της ελληνικής επαναστάσεως, τόμ. 1, Θεσσαλονίκη 1990, σσ. 101-102.

2. Επιστολή του Μεχμέτ Εμίν Πασά προς τον Ιεροδίκη της Βέροιας (απόδοση στα νέα ελληνικά)

«Γνωστοποιείται ότι οι απαίσιοι άπιστοι της Νάουσας και των γύρω χωριών, αφού αποτίναξαν εδώ και δύο μήνες την υποτέλεια, εκτράπηκαν σε ανταρσία και επανάσταση. Για να πατάξω και να εξοντώσω την κίνηση αυτή εκστράτευσα αυτοπροσώπως, με εντολή του Σουλτάνου, στη Θεσσαλονίκη με πολυάριθμο στρατό και εδώ και εικοσιτέσσερις μέρες πολεμάμε τους επαναστάτες και τους έχουμε περικυκλώσει. Ήδη με τη βοήθεια του παντοδυνάμου Αλλάχ και την ευλογία του ισχυρότατου Σουλτάνου, οι στρατιώτες μας, κατά τις επιθέσεις τους εναντίον τους, βγήκαν απ' όλες τις μάχες νικητές και τροπαιούχοι, κατατροπώνοντας τους απαίσιους εχθρούς».

Ι.Κ. Βασδραβέλλη, Οι Μακεδόνες εις τους υπέρ ανεξαρτησίας αγώνας, 1796-1832, Θεσσαλονίκη 1950, δεύτερη έκδοση, σσ. 257-258. Η πηγή περιέχεται στη μελέτη του Απόστολου Βακαλόπουλου, Επίλεκτες βασικές ιστορικές πηγές της ελληνικής επαναστάσεως, τόμ. 2, Θεσσαλονίκη 1990, σ. 416.

Ο Χουρσίτ Πασάς εξόντωσε τον Αλή και προετοιμαζόταν να κινηθεί προς την Πελοπόννησο με σκοπό να καταπνίξει την Επανάσταση εκεί. Με επικεφαλής τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο Έλληνες και Φιλέλληνες αγωνιστές προσπάθησαν να τον εμποδίσουν χωρίς όμως να έχουν τον ανάλογο αριθμό δυνάμεων και την απαιτούμενη οργάνωση. Ο τουρκικός στρατός υπερέχοντας αριθμητικά τους νίκησε στη μάχη του Πέτα στις 4 Ιουλίου του 1822 με καταστροφικές συνέπειες.

Το 1/3 περίπου από τους Έλληνες αγωνιστές σκοτώθηκε, αρκετοί αιχμαλωτίστηκαν και άνοιξε ο δρόμος για την κατάληψη της Δυτικής Ελλάδας και την πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου από τους Τούρκους. Στη μάχη σκοτώθηκαν 68 από τους 93 Φιλέλληνες. Οι Σουλιώτες αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν τον Σεπτέμβριο του 1822 και να εγκαταλείψουν οριστικά το Σούλι.

Στην επιστολή αυτή ο Αναστάσιος Παπάς περιγράφει στον αδερφό του το όραμα που είδε. Πιο συγκεκριμένα, εμφανίστηκε σ’ αυτόν η πατρίδα Ελλάδα με τη μορφή μιας γυναίκας ταλαιπωρημένης και δυστυχισμένης. Η μορφή αυτή τον επιπλήττει που μένει άπραγος μπροστά στη δυστυχία της πατρίδας του και τον προτρέπει να πολεμήσει ως γνήσιος Μακεδόνας και να επιτελέσει το καθήκον του. Του εξηγεί πως πρέπει να απαρνηθεί την ασφάλειά του και να ξεπεράσει τις αντιρρήσεις της οικογένειάς του και να τιμήσει τους ένδοξους προγόνους του υπερασπιζόμενος «τον υπέρτατο αυτό σκοπό». Αν ακολουθήσει τις προτροπές αυτές θα δοξαστεί και θα αποκτήσει μεγάλη υστεροφημία για τη γενναιότητά του. Μάλιστα τον παρομοιάζει με τον Αριστόδημο, τον μυθικό γενάρχη των δύο βασιλικών οικογενειών της Σπάρτης, και τον γεμίζει ενοχές αν δεν αγωνιστεί για την ελευθερία του έθνους. Γι’ αυτούς τους λόγους πρέπει να θυσιαστεί για το καλό της πατρίδας του.

Τριπολιτσά: Σημαντικό διοικητικό, στρατιωτικό και οικονομικό κέντρο της Πελοποννήσου. Η Τριπολιτσά αποτελούσε μεγάλη πόλη για τα δεδομένα της εποχής με χριστιανικό, μουσουλμανικό και εβραϊκό πληθυσμό. Σήμερα η πόλη ονομάζεται Τρίπολη.

1. Άφιξη του Άγγλου Φιλέλληνα Τόμας Γκόρντον στο ελληνικό στρατόπεδο της Τριπολιτσάς (μέσα Αυγούστου 1821)

«Τότε ο Ιγγλέζος, δακρύσας, εφώναξεν: Ευτυχής εγώ οπού είδον με τους οφθαλμούς μου, όσα ανεγίγνωσκον και ήκουον από τους προγόνους μου και από την ιστορίαν. Μακάριος και συ, Υψηλάντα, είπεν εις τον πρίγκιπα. Σύ είσαι ο Λεωνίδας επί της κεφαλής των Σπαρτιατών και ο Θεμιστοκλής και Μιλτιάδης και Περικλής επάνω των Αθηναίων».

Γ. Σακελλαρίου, Φιλική Εταιρεία, Οδησσός 1909, σσ. 253-255. Η πηγή περιέχεται στη μελέτη του Απόστολου Βακαλόπουλου, Επίλεκτες βασικές ιστορικές πηγές της ελληνικής επαναστάσεως, τόμ. 1, Θεσσαλονίκη 1990, σ. 245.

2. Ο Κολοκοτρώνης μιλά για την Επανάσταση και τους αγωνιστές

«Μίαν φοράν, όταν επήραμεν το Ναύπλιον, ήλθε ο Άμιλτων να με ιδή, μου είπε ότι: "Πρέπει οι Έλληνες να ζητήσουν συμβιβασμόν, και η Αγγλία να μεσιτεύση". Εγώ του αποκρίθηκα, ότι: "Αυτό δεν γίνεται ποτέ, ελευθερία η θάνατος. Εμείς καπιτάν Άμιλτων, ποτέ συμβιβασμόν δεν εκάμαμεν με τους Τούρκους. Άλλους έκοψε, άλλους εσκλάβωσε με το σπαθί και άλλοι, καθώς εμείς, εζούσαμε ελεύθεροι από γενεά σε γενεά. Ο βασιλεύς μας εσκοτώθη, καμμία συνθήκη δεν έκαμε, η φρουρά του είχε παντοτεινόν πόλεμον με τους Τούρκους και δύο φρούρια ήτον πάντοτε ανυπότακτα". Με είπε: "Ποια είναι η βασιλική φρουρά του, ποία είναι τα φρούρια;". "Η φρουρά του βασιλέως μας είναι οι λεγόμενοι Κλέφται, τα φρούρια η Μάνη και το Σούλι και τα βουνά". Έτσι δεν με ωμίλησε πλέον.

Ο κόσμος μας έλεγε τρελλούς. Ημείς αν δεν είμεθα τρελλοί δεν εκάναμεν την επανάστασιν, διατί ηθέλαμεν συλλογισθή πρώτον διά πολεμοφόδια, καβαλαρία μας, πυροβολικό μας, πυριτοθήκαις μας, τα μαγαζιά μας, ηθέλαμεν λογαριάσει την δύναμιν την εδική μας, την τούρκικη δύναμη. Τώρα οπού ενικήσαμεν, οπού ετελειώσαμεν με καλά τον πόλεμο μας, μακαριζόμεθα, επαινώμεθα. Αν δεν ευτυχούσαμεν ηθέλαμεν τρώγει κατάραις, αναθέματα».

Κολοκοτρώνη Απομνημονεύματα, Καταγραφή Γ. Τερτσέτη, επιμέλεια Τάσος Βουρνάς, Αθήνα 1983, σ. 178.

Η άλωση της Τριπολιτσάς είχε πολύ μεγάλη σημασία για τη συνέχεια του αγώνα των Ελλήνων. Με την κίνηση αυτή κατόρθωσαν ουσιαστικά να συντρίψουν τη βασική στρατιωτική βάση του τουρκικού στρατού στην Πελοπόννησο, την κεντρική διοικητική, εμπορική και στρατιωτική έδρα των Τούρκων. Πλήθος τουρκικών όπλων πέρασαν στα χέρια των Ελλήνων και με τα λάφυρα αυτά όπλισαν πολλούς άλλους αγωνιστές. Η επιτυχία τους αναπτέρωσε το ηθικό και τους έκανε να πιστέψουν ότι οι Τούρκοι δεν ήταν ανίκητοι. Ανέκτησαν την αυτοπεποίθησή τους και κατευθύν-θηκαν προς τα περιφερειακά κάστρα της Πελοποννήσου με σκοπό να τα πολιορκήσουν.

Ο Κολοκοτρώνης αναφέρει στην πηγή ότι ο κόσμος θεωρούσε τρελούς τους Έλληνες αγωνιστές. Αυτό ήταν λογικό αφού ξεκίνησαν τον αγώνα τους χωρίς να υπολογίσουν τα πολεμοφόδια, τον οπλισμό, χωρίς επαρκή στρατό, ιππικό και πυροβολικό. Εκτός από αυτά η αριθμητική υπεροχή των Τούρκων έκανε το εγχείρημα των Ελλήνων να φαντάζει ακόμα πιο απίστευτο και τρελό. Όμως ο Κολοκοτρώνης υποστηρίζει ότι αν σκέφτονταν όλα εκείνα τα σημεία στα οποία μειονε-κτούσαν δε θα ξεκινούσαν ποτέ την Επανάσταση. Παρ’ όλες τις δυσκολίες, ρίχτηκαν στον αγώνα και χάρη στη γενναιότητα και την αυτοθυσία τους κατάφεραν να νικήσουν κι έτσι τώρα ο κόσμος τους θεωρεί ήρωες και τους αποδίδει επαίνους και τιμές.

Εμβολίζω: Χτυπώ και ανοίγω τρύπα σε εχθρικό καράβι με έμβολο.

Ερεσός: Περιοχή της Λέσβου.

Δαρδανέλια: Έτσι ονομάζεται ο Ελλήσποντος, το στενό που χωρίζει τη Θράκη από τη Μικρά Ασία.

1. Ύμνος στον Κανάρη

...............................................

Στενόν, στενόν το πέλαγος

ο τρόμος κάμνει...- πέφτει

ένα καράβι επάνω

εις τ᾿ άλλο και συντρίβονται·

----- πνίγονται οι ναύται!..

Ω! πως από τα μάτια μου

ταχέως εχάθη ο στόλος!..

Πλέον δεν ξανοίγω τώρα

παρά καπνούς και φλόγας

----- ουρανομήκεις.

Έξω από την θαλάσσιον

πυρκαϊάν νικήτριαι

ιδού πάλιν εκβαίνουν

σωσμέναι η δυο κατάμαυροι

----- θαυμάσιαι πρώραι·

...............................................

Κανάρη!.. Και τα σπήλαια

της γης εβόουν: Κανάρη!..

Και των αιώνων τα όργανα

ίσως θέλει αντηχήσουν

----- πάντα: Κανάρη!..

Ανδρέα Κάλβου, Τα Ηφαίστεια, Άπαντα, εισαγωγή Κωνσταντίνου Τσάτσου, Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων, Αθήνα 1979, σσ. 179-180.

Τα πυρπολικά, που λέγονταν αλλιώς και μπουρλότα, ήταν μικρά πλοία τα οποία ήταν φορτωμένα με εκρηκτικές ύλες τις οποίες άναβαν και μετά τα έσπρωχναν προς τα τουρκικά πλοία για να τα κάψουν.

Η κατασκευή τους τελειοποιήθηκε στη διάρκεια της Επανάστασης του 1821. Ριψοκίνδυνοι εθελοντές, οι μπουρλοτιέρηδες, με αυτοθυσία έμπαιναν στα πυρπολικά και πλησίαζαν τη νύχτα αθόρυβα τα εχθρικά πλοία και είτε τα εμβόλιζαν είτε προσδένονταν σε αυτά με γάντζους. Στη συνέχεια οι μπουρλοτιέρηδες τα εγκατέλειπαν με τελευταίο τον κυβερνήτη που είχε το καθήκον να ανάψει το φιτίλι με έναν δαυλό.

Αργότερα όμως τα πυρπολικά άρχισαν να χρησιμοποιούνται και την ημέρα σε ναυμαχίες. Αυτό συνέβη επειδή τα ελληνικά πλοία μειονεκτούσαν αριθμητικά έναντι των οθωμανικών, ενώ συχνά χρησιμοποιούνταν για το εμπόριο ή τον ανεφοδιασμό σε πολεμοφόδια. Πήγαιναν μπροστά από τα υπόλοιπα πλοία, εντόπιζαν τον στόχο και με ελιγμούς κατάφερναν να επιτεθούν. Τα εχθρικά πλοία τρόμαζαν με την εμφάνισή τους. Πολλές από τις επιχειρήσεις στις οποίες συμμετείχαν ήταν επιτυχείς.

Ο Κανάρης έχοντας εγκαταλείψει το εμπορικό ναυτικό συμμετείχε σε πολλές ναυτικές επιχειρήσεις. Τον Ιούνιο του 1822 ανατίναξε τη ναυαρχίδα του τουρκικού στόλου στο λιμάνι της Χίου που είχε καταστραφεί, παίρνοντας έτσι εκδίκηση για την καταστροφή του νησιού. Τον Οκτώβριο του 1822 πυρπόλισε στην Τένεδο την αντιναυαρχίδα του νέου Τούρκου ναυάρχου κι έτσι ο οθωμανικός στόλος αναγκάστηκε να κλειστεί στα Δαρδανέλια. Το 1824 κατέστρεψε δύο ακόμα τουρκικά πλοία στη Σάμο και στη Μυτιλήνη. Τον Αύγουστο του επόμενου χρόνου πρότεινε την πυρπόληση του αιγυπτιακού στόλου στη βάση του, στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας. Δυστυχώς όμως αναγκάστηκε να βάλει πρόωρα φωτιά στο πυρπολικό του, που ήταν το μοναδικό που είχε μπει στο λιμάνι, και να το εγκαταλείψει, γιατί ο ευνοϊκός άνεμος σταμάτησε και ένα γαλλικό πολεμικό τους αντιλήφθηκε και άρχισε τον κανονιοβολισμό.

Ασκέρι: Τμήματα στρατού (άτακτου).

Τακτική της «καμένης γης»: Η σκόπιμη καταστροφή των καλλιεργειών και ο αφανισμός των ζώων προκειμένου να εμποδιστεί ο ανεφοδιασμός του αντιπάλου.

Γεννήματα: Σιτηρά.

1. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης εμψυχώνει τους άνδρες του για ν' αντιμετωπίσουν τον Δράμαλη

(απόδοση στα νέα ελληνικά)

«Έλληνες, τους είπε, σήμερα γεννηθήκαμε και σήμερα θα πεθάνουμε για τη σωτηρία της πατρίδας μας και για τη δική μας. Ακούστε τι πρέπει να κάνετε. Αμέσως να πάτε στα σπίτια σας να πάρετε το φαγητό σας• διέταξα να σας δοθεί όπως και τα φυσέκια, αλλά να είστε έτοιμοι όλοι οι δυνατοί, τους δε αδύνατους και τα περιττά πράγματα, τα ζώα και τις κάπες σας να τα στείλετε στο απέναντι βουνό του Αγίου Γεωργίου, όπου διέταξα να πάνε και τα δικά μου πράγματα. Εκεί θα είμαι και εκεί θα με βρείτε σε περίπτωση αποτυχίας, γεγονός που απεύχομαι. Αν ο εχθρός μας νικήσει εκεί θα μαζευτούμε, αυτό σας το λέω έτσι, για να γνωρίζετε τον τόπο, αλλά σας λέω και αυτό, ότι απόψε ήλθε στο όνειρο μου η τύχη της πατρίδας μας και μου είπε ότι θα πετύχουμε μεγαλύτερη νίκη από κάθε άλλη στο παρελθόν ή και στο μέλλον. Είμαι τόσο βέβαιος γι' αυτό που λέω, που σας συμβουλεύω να μην πάρετε ούτε τα άρματά σας, για να πάρουμε εκείνα των Τούρκων. Σήμερα ο καθένας από εμάς θα καταδιώξει πολλούς, θα πάρετε λάφυρα πολλά και τους θησαυρούς του Αλή Πασά θα τους μοιράσετε με το φέσι, τα φλουριά των Τούρκων είναι χρήματα χριστιανικά. Τα είχε ο τύραννος της Ηπείρου που τα πήρε από τους αδελφούς μας. ο Άγιος Θωμάς μας τα έστειλε και είναι κέρδος δικό μας. Αύριο τέτοια ώρα θα σας δω όλους με τα άρματα των Τούρκων, με τα άλογά τους, λαμπροφορεμένους με τα ρούχα τους. Ο Θεός είναι μαζί μας και να μη σας νοιάζει τίποτε. Πηγαίνετε να ετοιμαστείτε όπως σας είπα και να έλθετε εδώ όλοι να ξεκινήσουμε μαζί».

Φώτιου Χρυσανθόπουλου ή Φωτάκου, Απομνημονεύματα περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, τόμ. 1, Αθήνα 1974, σσ. 356-357.

2. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης εξιστορεί στον Γεώργιο Βαρνακιώτη τα γεγονότα σχετικά με τον αποκλεισμό και την καταστροφή της στρατιάς του Δράμαλη, 6 Αυγούστου 1822

(απόδοση στα νέα ελληνικά)

«Τη στιγμή αυτή τους έχουμε στενά περιορισμένους και βρίσκονται σε άθλια κατάσταση, στενοχωρημένοι και απελπισμένοι. Επειδή, αφού μπήκαν στα Δερβενάκια ανενόχλητοι, κατέλαβαν μόνον τον κάμπο της Κορίνθου, κάμπο μικρό και άκαρπο και κυρίως φέτος ολότελα γυμνό. Αμέσως εμείς εξαφανίσαμε απ' όλα τα περίχωρα τις προμήθειες και μέρος από τις σοδειές τις κάψαμε. Συνάμα καταλάβαμε όλες τις δυνατές θέσεις. Στους Τούρκους παραχωρήσαμε και τον κάμπο του Άργους, γυμνό και αυτό και τους πολεμούσαμε ώσπου ενδυναμωθήκαμε».

Απόστολος Βακαλόπουλος, Επίλεκτες βασικές ιστορικές πηγές της ελληνικής επαναστάσεως, τόμ. 2, Θεσσαλονίκη 1990, σσ. 453-454.

Ο Δράμαλης αφού κατέστειλε επαναστατικά κινήματα στο Πήλιο, στα Άγραφα και στον Ασπροπόταμο, διορίστηκε επικεφαλής στην εκστρατεία με πορεία προς την Πελοπόννησο. Έτσι συγκέντρωσε πολυάριθμο στρατό με σκοπό να σταματήσει την επανάσταση των Ελλήνων αγωνιστών. Αυτή ήταν η πιο οργανωμένη επιχείρηση που καταστρώθηκε από τον Σουλτάνο και όμως δεν κατάφερε ούτε αυτή να πνίξει το επαναστατικό κίνημα των υπόδουλων Ελλήνων.

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ξεκινάει τον λόγο του με μια παραλλαγή του συνθήματος «ελευθερία ή θάνατος» και λέγοντας «σήμερα γεννηθήκαμε και σήμερα θα πεθάνουμε». Καθοδηγεί τους συναγωνιστές του δίνοντάς τους ακριβείς οδηγίες για τις ετοιμασίες που πρέπει να κάνουν. Επιπλέον τους εμψυχώνει λέγοντάς τους ότι ήρθε στο όνειρό του η τύχη της πατρίδας τους και του αποκάλυψε ότι αυτή θα είναι η μεγαλύτερη νίκη που θα έχουν επιτύχει ως τότε. Μάλιστα, για να τους ενισχύσει ακόμα περισσότερο τη βεβαιότητα της νίκης τους προτρέπει να μην πάρουν ούτε καν άρματα μαζί τους αφού είναι σίγουρο ότι θα πάρουν λάφυρα τα άρματα των Τούρκων.

Στη δεύτερη πηγή γίνεται ξεκάθαρο ότι οι Έλληνες αγωνιστές έχουν επίγνωση της άθλιας κατάστασης στην οποία βρίσκονται οι εχθροί, αποδυναμωμένοι και χωρίς προμήθειες. Η ήττα των Τούρκων και η αδυναμία τους αναπτερώνει ακόμα περισσότερο το ηθικό των Ελλήνων, καθώς συνειδητοποιούν πια ότι ο εχθρός δεν είναι άτρωτος.