ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤ΄

Μεσαίωνας: Έτσι ονομάζεται, η χρονική περίοδος από τη διάλυση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας έως την Αναγέννηση (5ος - μέσα 15ου αιώνα). Η περίοδος αυτή συμπίπτει σχεδόν με τα χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Τυπογραφία:  Η εκτύπωση Βιβλίων με τη χρήση κινητών στοιχείων από μέταλλο. Η χρησιμοποίηση τυπογραφικών στοιχείων ξεκίνησε το 1041 από την Κίνα. Τελειοποιήθηκε από τον Γερμανό Ιωάννη Γουτεμβέργιο.

Αστρονομικές θεωρίες: Έτσι αποκαλούνται οι θεωρίες που περιγράφουν την κίνηση των πλανητών. Ιδιαίτερα γνωστή είναι η ηλιοκεντρική θεωρία του Κοπέρνικου, που δημοσιεύθηκε το 1543. Σύμφωνα με αυτήν, η Γη και οι άλλοι πλανήτες κινούνται γύρω από τον ήλιο σε ομόκεντρους κύκλους. Έως τότε οι άνθρωποι πίστευαν πως η γη είναι ακίνητη και αποτελεί το κέντρο του σύμπαντος.

Αντιπροσωπευτική εξουσία: Η εξουσία που ασκείται μέσω αντιπροσώπων, οι οποίοι εκλέγονται από τον λαό.

1. Ο Δον Κιχώτης ξεκινά το ταξίδι του

« Όταν τελείωσε αυτές του τις προετοιμασίες (ο Δον Κιχώτης) δεν ήθελε πια να χάνει καιρό, κι αποφάσισε να βάλει μπροστά τα σχέδιά του. Γιατί συλλογιότανε πόσο μεγάλη ζημιά έπρεπε να είναι για τον κόσμο κάθε αργοπορία του: τόσες ήταν οι δυστυχίες που λογάριαζε ν' ανακουφίσει, τόσα άδικα να διορθώσει, τόσες πλάνες να σκορπίσει και καταχρήσεις να τιμωρήσει και χρέη να ξεπληρώσει. Κι έτσι, δίχως ν' ανακοινώσει σε κανέναν τους σκοπούς του και δίχως κανένας να τον δει, ένα πρωί, πριν να ξημερώσει μια από τις πιο καυτερές ημέρες του Ιουλίου, αρματώθηκε με όλα του τα όπλα, ανέβηκε στο Ροσινάντε (το άλογό του), έβαλε στο κεφάλι του το κράνος του, πέρασε στο μπράτσο του την ασπίδα, άρπαξε το κοντάρι του και από την πισινή πόρτα της αυλής βγήκε στον κάμπο, γεμάτος χαρά που έβλεπε με πόση ευκολία άρχιζε να εφαρμόζει το ευγενικό του σχέδιο».

Μιχαήλ Θερβάντες, Ο Δον Κιχώτης, μετάφραση και πρόλογος Κ. Ακαριαίου, Αθήνα 1954, σ. 40.

2. Ο Μαρτίνος Λούθηρος αμφισβητεί το αλάθητο του Πάπα

«Εάν δε με πείσουν, με επιχειρήματα από την Αγία Γραφή ή με αδιάσειστη λογική, δεν μπορώ να αναιρέσω τις θέσεις μου, γιατί δεν πιστεύω στο αλάθητο του πάπα, ούτε στο αλάθητο των συνόδων, γιατί όλοι γνωρίζουν ότι πολλές φορές και οι πάπες και οι σύνοδοι έχουν σφάλει και έχουν πέσει σε αντιφάσεις. Εγώ έχω πειστεί από τα βιβλικά επιχειρήματα που έχω ήδη αναφέρει, και είμαι απόλυτα ενωμένος με το λόγο του Θεού. Δεν μπορώ και δε θέλω να ανακαλέσω τίποτα, γιατί δεν είναι ορθό, και αντίθετα είναι επικίνδυνο να πράττει κανείς αντίθετα με τη φωνή της συνείδησής του. Ο Θεός ας με βοηθήσει».

Απόσπασμα από την απολογία του Μαρτίνου Λούθηρου ενώπιον της Γερμανικής Βουλής (1521).

Την εποχή της Αναγέννησης αναπτύχθηκαν η ζωγραφική, η γλυπτική και η ζωγραφική. Έτσι αναδείχτηκαν σπουδαίοι ζωγράφοι όπως ο Σάντρο Μποτιτσέλι, ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι, ο Μιχαήλ Άγγελος, ο Ραφαήλ και ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ή Ελ Γκρέκο (Ο Έλληνας), καθώς και ο αρχιτέ-κτονας Φίλιππος Μπρουνελέσκι. Επίσης άνθισε και ο τομέας των γραμμάτων. Σπουδαία μυθιστορή-ματα γράφτηκαν και ξεχώρισαν ο θεατρικός συγγραφέας Ουίλιαμ Σαίξπηρ και ο Μιχαήλ Θερβάντες.

Εκτός όμως από τα γράμματα και τις τέχνες, αναπτύχθηκαν και οι επιστήμες. Την περίοδο της Αναγέννησης διατυπώθηκαν οι αστρονομικές θεωρίες του Κοπέρνικου και του Γαλιλαίου, ενώ βελτιώ-θηκε πολύ η ανατομία και η ιατρική.

Ο Μαρτίνος Λούθηρος αμφισβητεί το αλάθητο του Πάπα και στηρίζει τα επιχειρήματά του στα λεγόμενα της Αγίας Γραφής και στην ίδια τη λογική. Υποστηρίζει ότι κανένας άνθρωπος δεν είναι αλάθητος, ούτε ο Πάπας ούτε και οι Συνοδοί και ότι μπορεί κι αυτοί να υποπέσουν σε σφάλματα. Σε αυτό το συμπέρασμα τον οδηγεί και η λογική και η συνείδησή του, που τον προτρέπουν να μην αλλάξει απόφαση. Το ίδιο υπαγορεύει και η Αγία Γραφή, ότι ο μόνος αλάθητος είναι ο ίδιος ο Θεός.

Γεωγραφικές Ανακαλύψεις: Είναι οι ανακαλύψεις πολλών περιοχών της γης μακριά από την Ευρώπη, που γίνονται μετά από μακρινά ταξίδια στους ωκεανούς.

Καπιταλισμός ή Κεφαλαιοκρατία: Πρόκειται για ένα οικονομικό σύστημα που Βασίζεται στην ανεμπόδιστη Λειτουργία της αγοράς, χωρίς την παρέμβαση του κράτους.

Νέος Κόσμος: Έτσι αποκαλούνται οι περιοχές εκτός Ευρώπης, οι οποίες εξερευνήθηκαν στα τέλη του 15ου και στη διάρκεια του 16ου αιώνα. Ειδικά το όνομα Αμερική δόθηκε στη νέα ήπειρο από τον Αμέρικο Βεσπούτσι, ο οποίος είχε ακολουθήσει στις αποστολές του την πορεία του Κολόμβου.

Απολυταρχισμός: Ο θεσμός της απόλυτης εξουσίας των ηγεμόνων της Ευρώπης, κυρίως τον 17ο και τον 18ο αιώνα.

Κοινοβούλιο: Έτσι αποκαλείται η συνέλευση των εκλεγμένων αντιπροσώπων του λαού, η οποία ασκεί την εξουσία στο όνομά του.

Προλήψεις: Η πεποίθηση ότι κάτι μπορεί να μας φέρει τύχη ή ατυχία.

Δεισιδαιμονίες: Η παράλογη πίστη ότι η ζωή επηρεάζεται από υπερφυσικές δυνάμεις.

Ανεξιθρησκία: Η ελευθερία κάθε ανθρώπου να πιστεύει σε όποια θρησκεία επιθυμεί.

1. 12 Οκτωβρίου 1492. Ο Χριστόφορος Κολόμβος αποβιβάζεται στην αμερικανική ήπειρο

«Τη δεύτερη ώρα μετά τα μεσάνυχτα, η στεριά φάνηκε σε απόσταση δύο λευγών. Μάζεψαν τα πανιά κρατώντας μόνο το μεγάλο, χωρίς παρίστια, πανί και ύστερα κινήθηκαν αργά, χρονοτριβώντας ως τον ερχομό της μέρας -Παρασκευή- οπότε έφτασαν σ' ένα μικρό νησί στις Λουκάγιες (Μπαχάμες), που στη γλώσσα των Ινδιάνων ονομαζόταν Γκουαναχάνι. Τότε είδαν γυμνούς ανθρώπους και ο Ναύαρχος βγήκε στη στεριά με την αρματωμένη βάρκα του... Μόλις έφτασαν στη στεριά, είδαν καταπράσινα δέντρα, πολλά νερά και καρπούς διαφόρων ειδών. Ο Ναύαρχος κάλεσε τους δύο κυβερνήτες κι όλους εκείνους που πάτησαν στη στεριά. και ζήτησε να πιστοποιήσουν ότι αυτός, ενώπιον όλων καταλάμβανε το εν λόγω νησί -όπως και πράγματι το κατέλαβε- στο όνομα του βασιλιά και της βασίλισσας των Κυρίων του, κάνοντας τις απαραίτητες διαβεβαιώσεις, που υπάρχουν με κάθε λεπτομέρεια στα συμβόλαια τα οποία έγιναν γραπτά εκεί».

Χριστόφορος Κολόμβος, Ανακάλυψη της Αμερικής. Ημερολόγιο πλοίου 1492-1493, μετάφραση Ντίνος Βατικιώτης, Αθήνα 1984, σ. 41.

2. Η πολιτική αρετή

«Η πολιτική αρετή είναι μια αυταπάρνηση, που είναι κάτι το πολύ δυσάρεστο. Μπορούμε να ορίσουμε αυτή την αρετή σαν την αγάπη των νόμων και της πατρίδας. Η αγάπη αυτή, απαιτώντας μια συνεχή προτίμηση του δημόσιου συμφέροντος από το ατομικό συμφέρον, δίνει όλες τις ιδιαίτερες αρετές. που δεν είναι παρά αυτή η προτίμηση. Η αγάπη αυτή παρατηρείται εξαιρετικά στις δημοκρατίες. Μόνο σ' αυτές η κυβέρνηση είναι εμπιστευμένη σε κάθε πολίτη. Λοιπόν, η κυβέρνηση είναι όπως όλα τα πράγματα του κόσμου. για να τη διατηρήσουμε, πρέπει να την αγαπούμε».

Μοντεσκιέ, Επιλογή από το έργο του, μετάφραση Γ. Ζιούτος, Αθήνα 1993, σσ. 303-304.

Κατά τον 15ο και 16ο αιώνα διάφοροι θαλασσοπόροι, χρησιμοποιώντας τις εφευρέσεις της εποχής, πραγματοποίησαν ταξίδια με σκοπό νέους εμπορικούς δρόμους. Πιο συγκεκριμένα, ο Βαρθολομαίος Ντιάζ ανακάλυψε το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας, ο Βάσκο Ντα Γκάμα έκανε τον διάπλου του Ινδι-κού Ωκεανού και ο Μαγγελάνος τον περίπλου της Γης (όπου αποδείχτηκε ότι η Γη είναι σφαιρική). Τέλος, σημαντική γεωγραφική ανακάλυψη ήταν η Αμερική από τον Χριστόφορο Κολόμβο το 1492.

Ο Μοντεσκιέ ορίζει το περιεχόμενο της πολιτικής αρετής ως την αγάπη για τους νόμους και την πατρίδα. Πρέπει ο κάθε πολίτης να τρέφει μια αυταπάρνηση για το ατομικό του συμφέρον και να υποστηρίζει το δημόσιο, το κοινό συμφέρον. Γι’ αυτόν τον λόγο η πολιτική αρετή δεν μπορεί να είναι κάτι τυχαίο αλλά κάτι επίπονο που χρειάζεται αφοσίωση και αγάπη. Αυτά είναι τα χαρακτηριστικά του δημοκρατικού πολιτεύματος και ο Μοντεσκιέ υποστηρίζει ότι μόνο μέσω της αγάπης είναι δυνατή η διατήρησή του.

Γενική Συνέλευση των Τριών Τάξεων: Έτσι ονομάζεται η κοινή συνεδρίαση αντιπροσώπων από τις τρεις κοινωνικές τάξεις της Γαλλίας, τους ευγενείς, τους κληρικούς και την τρίτη τάξη. Στην τελευταία αυτή κοινωνική τάξη ανήκαν οι αστοί και ο υπόλοιπος λαός.

Ακραίοι ριζοσπάστες (Ιακωβίνοι): Έτσι ονομάζονται οι οπαδοί της Γαλλικής Επανάστασης που αρνούνταν κάθε συμβιβασμό με τον βασιλιά.

Τρομοκρατία: Έτσι αποκαλείται το καθεστώς που επέβαλαν στη Γαλλία ακραίοι ριζοσπάστες με επικεφαλής τους Ροβεσπιέρο, Δαντών και Μαρά.

1. Οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι

«Δίνουμε αυτούς τους όρκους προκειμένου να είναι φανερό ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι και ότι έχουν προικισθεί από τον Δημιουργό τους με συγκεκριμένα και αναπαλλοτρίωτα* δικαιώματα, ανάμεσα στα οποία είναι η Ζωή, η Ελευθερία και η επιδίωξη της Ευτυχίας».

Απόσπασμα από τη Διακήρυξη της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας (1776).

2. Απόψεις για τα δικαιώματα του ανθρώπου και την πολιτική οργάνωση

Άρθρο 1: «Οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και παραμένουν ελεύθεροι και έχουν ίσα δικαιώματα. Οι κοινωνικές διακρίσεις μόνο στο κοινό συμφέρον μπορούν να βασίζονται».

Άρθρο 2: «Σκοπός κάθε πολιτικής οργάνωσης είναι η διαφύλαξη των φυσικών και απαράγραπτων* δικαιωμάτων του ανθρώπου. Τα δικαιώματα αυτά είναι η ελευθερία, η ιδιοκτησία, η ασφάλεια και η αντίσταση στην καταπίεση».

Άρθρο 3: «Πηγή κάθε εξουσίας είναι αποκλειστικά το έθνος. Κανένα σώμα, κανένα άτομο δεν μπορεί να ασκήσει εξουσία που δεν απορρέει* από το έθνος*».

Απόσπασμα από τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη (1789).

* αναπαλλοτρίωτος = αυτός που δεν επιτρέπεται να αφαιρεθεί από κάποιον

* απαράγραπτος = αυτός που δεν είναι δυνατόν να καταργηθεί

* απορρέω = προκύπτω, προέρχομαι

* έθνος = εννοεί το σύνολο των Γάλλων πολιτών

Οι δύο μεγάλες επαναστάσεις, η Αμερικανική και η Γαλλική, έγιναν για τη διεκδίκηση της ανεξαρτησίας και των δικαιωμάτων. Και οι δύο ξέσπασαν στα τέλη του 18ου αιώνα, η Αμερικανική το 1776 και η Γαλλική το 1789. Στην Αμερικανική Επανάσταση οι άποικοι του Νέου Κόσμου εναντιώθηκαν στη βρετανική βασιλεία και διεκδίκησαν την ανεξαρτησία τους από τη Βρετανία. Αντίστοιχα, κατά τη Γαλλική Επανάσταση η τρίτη τάξη, δηλαδή οι αστοί, ζήτησαν την ανεξαρτησία τους από τον Αυτοκράτορα και απαίτησαν να έχουν δικαιώματα και να επικρατήσει η δημοκρατία.

Και στις δύο επαναστάσεις, λοιπόν, οι λαϊκές τάξεις εξεγέρθηκαν με αιτήματα την ελευθερία, την ισότητα και τη συμμετοχή στην εξουσία και διέδωσαν αυτό το μήνυμα προς τον υπόλοιπο κόσμο διαμορφώνοντας την εξέλιξη των κοινωνιών.

Με βάση τις δύο πηγές, τα σημαντικότερα ανθρώπινα δικαιώματα είναι τα εξής: η ισότητα μεταξύ των ανθρώπων, η ελευθερία τους και το δικαίωμα στη ζωή, ο σεβασμός στην προσωπική ιδιοκτησία, η ασφάλεια και η αντίσταση στην καταπίεση, η άσκηση της εξουσίας από τον ίδιο τον λαό (δηλαδή η δημοκρατία).

Τα δικαιώματα αυτά είναι πανανθρώπινα και διαχρονικά και πρέπει να προστατεύονται σε κάθε εποχή και σε κάθε κοινωνία. Χωρίς αυτά δεν μπορούν οι άνθρωποι να ζήσουν ευτυχισμένοι και να αναπτυχθούν ως υγιείς προσωπικότητες.