Embedded Files
Β΄ Ενότητα
Το φυσικό περιβάλλον
α΄ μέρος (Κεφ. 7-11)
Εισαγωγή
Εισαγωγή
Στην ενότητα αυτή θα μάθετε για:
την κατανομή των ηπείρων και των ωκεανών
τους ωκεανούς και τις θάλασσες
την ατμόσφαιρα
τις κλιματικές ζώνες της Γης
τις ζώνες βλάστησης
το ανάγλυφο της Γης
τις μεγάλες οροσειρές και τις μεγάλες πεδιάδες
τα μεγαλύτερα ποτάμια και λίμνες της Γης
τη σημασία του υδρογραφικού δικτύου
τις φυσικές καταστροφές και τις συνέπειές τους στη ζωή των ανθρώπων
τις ανθρώπινες δραστηριότητες που μεταβάλλουν την επιφάνεια της Γης
Κεφάλαιο 7: Η κατανομή των ηπείρων και των ωκεανών
Κεφάλαιο 7: Η κατανομή των ηπείρων και των ωκεανών
Οι ήπειροι
Ας παρατηρήσουμε την υδρόγειο κι ας συζητήσουμε γιατί η Γη λέγεται «Γαλάζιος πλανήτης».
⦿ Απάντηση
Η Γη χαρακτηρίζεται ως «Γαλάζιος πλανήτης» γιατί η θάλασσα καλύπτει τα 7/10 της γήινης επιφάνειας, ενώ η ξηρά καταλαμβάνει μόνο τα 3/10 της επιφάνειάς της. Επομένως, δικαιολογημένα από το διάστημα φαίνεται η Γη να καλύπτεται στο μεγαλύτερο μέρος της από το μπλε της θάλασσας.
Η θάλασσα καλύπτει τα 7/10 της γήινης επιφάνειας, ενώ το υπόλοιπο είναι η ξηρά. H θάλασσα χωρίζει την ξηρά σε πολύ μεγάλες εκτάσεις, τις οποίες ονομάζουμε ηπείρους. Αυτές κατά σειρά μεγέθους είναι οι εξής: Ασία, Αμερική (Βόρεια και Νότια), Αφρική, Ευρώπη, Ωκεανία. Η Ανταρκτική, που δεν κατοικείται, είναι μια τεράστια παγωμένη έκταση και θεωρείται από πολλούς ως έκτη ήπειρος.
Ταξιδέψτε νοερά γύρω-γύρω στον Ισημερινό ξεκινώντας από τη ζούγκλα του Αμαζονίου που βρίσκεται στη Νότια Αμερική και απαντήστε στις ερωτήσεις: α) Ποιες ηπείρους θα διασχίσετε; β) Yπάρχουν ήπειροι που δεν συναντήσατε; γ) Ποιον παράλληλο κύκλο θα ακολουθήσετε, ώστε να μη συναντήσετε καθόλου στεριά;
Εικόνα 7.1: Ο «γαλάζιος πλανήτης»
⦿ Απάντηση
α) Ταξιδεύοντας νοερά στον Ισημερινό και ξεκινώντας από την Αμερική, θα διασχίσουμε την Αφρική, την Ασία και την Ωκεανία.
β) Ναι, υπάρχουν ήπειροι που δεν θα συναντήσουμε: Ευρώπη, Ανταρκτική (αν θεωρηθεί ως 6η ήπειρος).
γ) Τον 60ό παράλληλο κύκλο στο νότιο ημισφαίριο.
Εικόνα 7.2: Το ολυμπιακό έμβλημα
Το έμβλημα των ολυμπιακών αγώνων αποτελείται από πέντε κύκλους ενωμένους μεταξύ τους. Κάθε κύκλος συμβολίζει και μία ήπειρο. Ας συζητήσουμε γιατί οι κύκλοι είναι ενωμένοι.
⦿ Απάντηση
Το έμβλημα των Ολυμπιακών Αγώνων είναι οι πέντε κύκλοι που είναι ενωμένοι, γιατί αντιπροσωπεύουν την ένωση των πέντε ηπείρων, καλώντας όλους τους/τις αθλητές/τριες του κόσμου να λάβουν μέρος στους Ολυμπιακούς Αγώνες.
Οι ωκεανοί
Οι μεγάλοι υδάτινοι όγκοι μεταξύ των ηπείρων λέγονται ωκεανοί. Με απλά λόγια θα πούμε ότι ωκεανός είναι μία τεράστια έκταση της επιφάνειας της Γης καλυμμένη από αλμυρό νερό.
Τα μέρη των ωκεανών που περικλείονται από τμήματα ξηράς ονομάζονται θάλασσες. Οι θάλασσες που βρίσκονται κοντά μας είναι η Μεσόγειος, η Ερυθρά και η Μαύρη Θάλασσα.
Παρατηρήστε στην παρακάτω εικόνα πώς κατανέμονται η ξηρά και η θάλασσα στο βόρειο και στο νότιο ημισφαίριο της Γης. Τι παρατηρείτε;
⦿ Απάντηση
Παρατηρούμε ότι στο βόρειο και στο νότιο ημισφαίριο υπάρχει άνιση κατανομή τόσο της ξηράς όσο και της θάλασσας. Και στα δύο ημισφαίρια η θάλασσα καταλαμβάνει το μεγαλύτερο ποσοστό της γήινης επιφάνειας.
Εικόνα 7.3α: Κατανομή ξηράς και θάλασσας
Εικόνα 7.3β: Κατανομή ξηράς και θάλασσας στα ημισφαίρια
Μελετώντας το παραπάνω ιστόγραμμα να συγκρίνετε το μέγεθος των ωκεανών με το μέγεθος των ηπείρων.
⦿ Απάντηση
Παρατηρώντας το ιστόγραμμα διαπιστώνουμε ότι το μέγεθος των ωκεανών ξεπερνά κατά πολύ το μέγεθος των ηπείρων. Μάλιστα, μόνος του ο Ειρηνικός ωκεανός ξεπερνά κατά πολύ το μέγεθος όλων των ηπείρων μαζί.
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ήπειρος: πολύ μεγάλη έκταση ξηράς
Θάλασσα: υδάτινοι όγκοι ανάμεσα σε τμήματα ξηράς
Ωκεανός: πολύ μεγάλος υδάτινος όγκος μεταξύ των ηπείρων
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Οι πάγοι της Ανταρκτικής
Η Ανταρκτική είναι η νοτιότερη περιοχή της Γης. Είναι μεγαλύτερη σε έκταση από την Ευρώπη και καλύπτεται από πάγο και χιόνι. Ο όγκος του πάγου υπολογίζεται στα 30 εκατομμύρια κυβικά χιλιόμετρα.
Αν το παγωμένο στρώμα της Ανταρκτικής (που αποτελεί το 90% του πάγου όλου του πλανήτη) έλιωνε, τότε η στάθμη της θάλασσας θα υψωνόταν κατά 45-60 μ. και θα πλημμύριζαν πολλές περιοχές της Γης.
Οι συγγραφείς
Η Ανταρκτική και ο Νότιος Πόλος της Γης (Φωτόδεντρο)
Κεφάλαιο 8: Ωκεανοί και θάλασσες
Κεφάλαιο 8: Ωκεανοί και θάλασσες
Ωκεανοί και θάλασσες
Εικόνα 8.1: Η Γη
Παρατήρησε την παραπάνω εικόνα και: α) βρες ποιες ήπειροι βρέχονται από όλες τις πλευρές τους από υδάτινους όγκους, β) ονόμασε τους ωκεανούς και τις θάλασσες. Μπορείς να βοηθηθείς από τον παγκόσμιο χάρτη της τάξης σου.
⦿ Απάντηση
Παρατηρώντας την εικόνα διαπιστώνουμε ότι οι ήπειροι που βρέχονται από όλες τις πλευρές τους από υδάτινους όγκους είναι οι εξής:
Αμερική: ανατολικά βρέχεται από τον Ατλαντικό ωκεανό, βόρεια από τον Αρκτικό ωκεανό και δυτικά από τον Ειρηνικό ωκεανό. Επίσης, στη κεντρική Αμερική βρέχεται από την Καραϊβική θάλασσα και βόρεια από τη θάλασσα του Μπόφορτ.
Αφρική: δυτικά βρέχεται από τον Ατλαντικό ωκεανό και ανατολικά από τον Ινδικό ωκεανό. Επίσης, βρέχεται βόρεια από την Μεσόγειο θάλασσα, βορειοανατολικά από την Ερυθρά θάλασσα και την Αραβική θάλασσα.
Ωκεανία: βορειοανατολικά βρέχεται από τον Ειρηνικό ωκεανό, βορειοδυτικά από τον Ινδικό ωκεανό και νότια από τον Ανταρκτικό ωκεανό. Επίσης, νοτιοανατολικά βρέχεται από τη θάλασσα της Τασμανίας ενώ βόρεια από τη θάλασσα Τιμόρ.
Ο άνθρωπος, επειδή πολύ νωρίς κατάλαβε ότι η θάλασσα δεν χωρίζει αλλά ενώνει τους λαούς, ανέπτυξε πολύ γρήγορα τις θαλάσσιες μεταφορές. Για να έχει καλύτερα αποτελέσματα (συντόμευση διαδρομών, ασφάλεια ταξιδιών), άνοιξε διώρυγες και χρησιμοποίησε πορθμούς.
Παρατηρώντας τον διπλανό πίνακα βρείτε μία ουσιαστική διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στους ωκεανούς και στις θάλασσες, η οποία έχει σχέση με την επιφάνεια της Γης που καλύπτουν.
⦿ Απάντηση
Παρατηρούμε ότι οι ωκεανοί καλύπτουν πολλαπλάσια επιφάνεια της Γης απ' ό,τι οι θάλασσες. Κι αυτό αφού οι θάλασσες αποτελούν απλά ένα μικρό τμήμα των ωκεανών.
Ας συζητήσουμε για τη διώρυγα και τον πορθμό που βλέπουμε στις παρακάτω εικόνες.
⦿ Απάντηση
Τόσο η διώρυγα όσο και ο πορθμός είναι στενή λωρίδα θάλασσας που χωρίζει δύο ξηρές και ενώνει δύο θάλασσες. Η μόνη διαφορά τους είναι ότι ο πορθμός σχηματίστηκε από τη φύση, ενώ η διώρυγα είναι ανθρώπινο έργο.
Εικόνα 8.2: Διώρυγα
Εικόνα 8.3: Πορθμός
Η διώρυγα της Κορίνθου
Νησιωτικά συμπλέγματα
Στους ωκεανούς και στις θάλασσες είναι διάσπαρτα μικρά και μεγάλα νησιά, κομμάτια ξηράς που «επιπλέουν» πάνω στα κύματα. Μερικά από τα μεγαλύτερα νησιά του πλανήτη είναι: η Γροιλανδία, η Μαδαγασκάρη, η Μεγάλη Βρετανία, η Κύπρος κ.ά. Σε πολλές περιοχές του πλανήτη μας δημιουργούνται ομάδες νησιών που ονομάζονται νησιωτικά συμπλέγματα, όπως είναι η Ιαπωνία, οι Φιλιππίνες, η Ινδονησία κ.ά.
Χρησιμοποιώντας το χάρτη της τάξης σου εντοπίστε τα πέντε μεγαλύτερα νησιά της Μεσογείου. Ποια από αυτά είναι κράτη;
⦿ Απάντηση
Τα πέντε μεγαλύτερα νησιά της Μεσογείου είναι η Κύπρος, η Κρήτη, η Κορσική, η Σικελία και η Σαρδηνία. Μόνο η Κύπρος είναι κράτος.
Ο Πορτογάλος θαλασσοπόρος Μαγγελάνος ξεκίνησε το ταξίδι του από την Ισπανία, για να φθάσει στα νησιά των μπαχαρικών, αλλά έφθασε τελικά στις Φιλιππίνες, όπου και σκοτώθηκε. Τα πλοία του συνέχισαν δυτικά και έφθασαν πάλι στην Ισπανία, ολοκληρώνοντας τον πρώτο περίπλου της Γης.
Εικόνα 8.4: Η πορεία του Μαγγελάνου
Ακολουθήστε νοερά το ταξίδι του Μαγγελάνου και εντοπίστε στο χάρτη τους ωκεανούς και τις θάλασσες, που εκείνος διέσχισε.
⦿ Απάντηση
Ξεκινώντας από την Ισπανία, διέσχισε τον Ατλαντικό και έπειτα τον Ειρηνικό ωκεανό. Από εκεί, διασχίζοντας τις θάλασσες της Κίνας, της Αραφούρα και του Τιμόρ, βγήκε στον Ινδικό ωκεανό και από εκεί και πάλι πίσω στον Ατλαντικό ωκεανό.
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Διώρυγα: πορθμός που κατασκευάστηκε από τους ανθρώπους, για να διευκολύνεται η θαλάσσια συγκοινωνία
Νησί: κομμάτι ξηράς που βρέχεται γύρω-γύρω από θάλασσα
Νησιωτικό σύμπλεγμα: ομάδα νησιών
Πορθμός: στενή λωρίδα θάλασσας που χωρίζει δύο ξηρές και ενώνει δύο θάλασσες
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισμένοι σε τρεις ομάδες εξετάζουμε το ρόλο της Μεσογείου για τους παραμεσόγειους λαούς. Η πρώτη ομάδα καταγράφει τα οφέλη που αποκομίζει ο άνθρωπος (μεταφορές, αλιεία, ψυχαγωγία, τουρισμός κ.ά.). Η δεύτερη ομάδα εντοπίζει τα προβλήματα που προκαλούν οι ανθρώπινες δραστηριότητες. Η τρίτη ομάδα προτείνει μέτρα προστασίας της Μεσογείου.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Ποιος ήταν ο Ωκεανός;
Ο Ωκεανός ήταν γιος του Ουρανού και της Γαίας, σύζυγος της Τηθύος (της τεράστιας θάλασσας που κάλυπτε την Ευρώπη πριν από εκατομμύρια χρόνια) και πατέρας όλων των Ωκεανίδων και των ποτάμιων θεών. Λατρευόταν ως θεός του μεγάλου αιώνιου νερού και ως πηγή κάθε θάλασσας και ποταμού. Σύμβολά του ήταν η υδρία, θαλάσσια ζώα, το κέρατο, το καλάμι και το σκήπτρο.
Ο Όμηρος, ο μεγάλος αρχαίος Έλληνας ποιητής, έλεγε ότι η φύση κατάγεται από τον Ωκεανό (τον κυρίαρχο των νερών) και την Τηθύ, τη γυναίκα του. Ο Όμηρος και ο Θαλής ο Μιλήσιος υποστήριζαν ότι τα πάντα γεννήθηκαν από το νερό.
Μετά την εποχή του Ηροδότου η λέξη «ωκεανός» πήρε την έννοια των τεράστιων και ανεξερεύνητων θαλάσσιων εκτάσεων.
Οι συγγραφείς
Κεφάλαιο 9: Η ατμόσφαιρα
Κεφάλαιο 9: Η ατμόσφαιρα
Σύσταση και δομή της ατμόσφαιρας
Η Γη στο συνεχές και ατελείωτο ταξίδι της προστατεύεται από μία αέρια ασπίδα που λέγεται ατμόσφαιρα.
Σε ποια από τις δύο εικόνες της Γης νιώθεις μεγαλύτερη ασφάλεια για να ζήσεις; Γιατί;
⦿ Απάντηση
Νιώθουμε μεγαλύτερη ασφάλεια για να ζήσουμε στην εικόνα 9.2 όπου η Γη περιβάλλεται από την ατμόσφαιρα. Και αυτό γιατί χωρίς την ατμόσφαιρα δεν θα είχαμε το απαραίτητο οξυγόνο για να ζήσουμε και επιπλέον οι υπεριώδεις ακτίνες του Ήλιου θα ήταν επικίνδυνες για την επιβίωσή μας στη Γη και για τη διατήρηση της κατάλληλης θερμοκρασίας της επιφάνειάς της.
Η ατμόσφαιρα περιέχει πολλά αέρια και αποτελείται από στρώματα. Το πυκνότερο σε αέρια στρώμα και πλησιέστερο προς τη Γη είναι η τροπόσφαιρα. Η τροπόσφαιρα είναι το σπουδαιότερο τμήμα της ατμόσφαιρας, επειδή σε αυτό αναπτύσσεται όλη η ζωή του πλανήτη μας.
Στην τροπόσφαιρα δημιουργούνται και τα μετεωρολογικά φαινόμενα, δηλαδή η βροχή, η ομίχλη, το χιόνι, το χαλάζι, οι άνεμοι κ.ά. Είναι επομένως ολοφάνερο ότι αυτό το σημαντικό στρώμα πρέπει να το διατηρήσουμε «καθαρό» και να το προστατεύσουμε από τη ρύπανση, που προκαλούν οι δραστηριότητές μας εξαιτίας του σημερινού τρόπου ζωής.
Αμέσως μετά την τροπόσφαιρα βρίσκεται η στρατόσφαιρα. Στη στρατόσφαιρα υπάρχει ένα πολύ σπουδαίο αέριο καθοριστικό για τη διατήρηση της ζωής στον πλανήτη μας, το όζον. Το όζον έχει την ικανότητα να απορροφά τις επικίνδυνες ακτίνες του Ήλιου, τις υπεριώδεις, οι οποίες προκαλούν βλάβες στον άνθρωπο και στα ζώα και καταστρέφουν τα φυτά.
Εικόνα 9.3: Τα στρώματα της ατμόσφαιρας
Ας συζητήσουμε για τη μείωση του όζοντος, τις γνωστές μας «τρύπες του όζοντος», που συχνά ακούμε ότι αποτελούν ένα σοβαρό περιβαλλοντικό πρόβλημα.
⦿ Απάντηση
Τρύπα του όζοντος ονομάζεται το φαινόμενο κατά το οποίο το στρώμα του όζοντος που βρίσκεται στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας της Γης μειώνεται σε πάχος πάνω από την Ανταρκτική. Λόγω του ότι το όζον μας προστατεύει από την ηλιακή ακτινοβολία, απορροφώντας σημαντικό τμήμα της υπεριώδους, η δημιουργία της τρύπας του όζοντος έχει αρνητικά αποτελέσματα στην ανθρώπινη υγεία. Επίσης αυξάνει την θερμοκρασία στον πλανήτη και βοηθάει αρνητικά στο λιώσιμο των πάγων. Το φαινόμενο αυτό θεωρείται πως δημιουργήθηκε από υπερβολική χρήση χλωροφθορανθράκων (CFC) που χρησιμοποιούνταν σε κλιματιστικά και γενικά σε ψυκτικές συσκευές και σε σπρέι (βέβαια να σημειωθεί πως πλέον υπάρχουν σπρέι που δεν καταστρέφουν το όζον και αυτά έχουν πάνω την επιγραφή «προστατεύει το όζον»). Στην επέκταση του επίσης συμβάλλουν τόσο τα καυσαέρια (από την κυκλοφορία των οχημάτων) όσο και τα αέρια απόβλητα των εργοστασίων. Αν όμως περιοριστεί η χρήση των χλωροφθορανθράκων (πράγμα αρκετά δύσκολο και ασύμφορο οικονομικά) τότε με το πέρασμα του χρόνου η τρύπα του όζοντος μπορεί να κλείσει.
Πάνω από τη στρατόσφαιρα βρίσκεται η μεσόσφαιρα. Το αμέσως επόμενο στρώμα είναι η εξώσφαιρα, όπου τα αέρια σώματα βρίσκονται σε πολύ μικρές ποσότητες και σιγά-σιγά παύει να υπάρχει η ατμόσφαιρα. Αυτό συμβαίνει περίπου στα 1.000 χιλιόμετρα πάνω από την επιφάνεια της Γης.
Ποιο από τα αέρια του διπλανού πίνακα χρειάζεται για την αναπνοή μας;
⦿ Απάντηση
Το οξυγόνο είναι απαραίτητο για την αναπνοή μας και βρίσκεται στην ατμόσφαιρα μόλις σε ποσοστό 21%.
Η ατμόσφαιρα της Γης
Κάνε κλικ πάνω στον πλανήτη, για να δεις πληροφορίες για την ατμόσφαιρα της Γης.
Η ατμόσφαιρα και η διατήρηση της ζωής στον πλανήτη
Γνωρίζουμε ότι ο Ήλιος θερμαίνει όλα τα ουράνια σώματα που βρίσκονται γύρω του. Έτσι και η Γη δέχεται ποσά θερμότητας από τον Ήλιο, που βοηθούν στη διατήρηση της ζωής.
Ας εξηγήσουμε πώς γίνεται αυτό:
Όταν οι ακτίνες του Ήλιου φτάνουν στην ατμόσφαιρα, άλλες βρίσκουν εμπόδιο στα αέρια της ατμόσφαιρας και γυρίζουν πίσω στο διάστημα, άλλες απορροφώνται και άλλες φτάνουν στην επιφάνεια της Γης. Από αυτές, που φτάνουν στη γήινη επιφάνεια, μερικές απορροφώνται από τη Γη και τη θερμαίνουν, ενώ οι υπόλοιπες επιστρέφουν στο διάστημα. Κατά την επιστροφή τους ένα μέρος εγκλωβίζεται από τα αέρια της ατμόσφαιρας, ενώ το υπόλοιπο επιστρέφει στο διάστημα. Με αυτόν τον τρόπο διαμορφώνεται η θερμοκρασία που διατηρεί τη ζωή στον πλανήτη.
Ας συζητήσουμε για το φαινόμενο του θερμοκηπίου, ένα άλλο περιβαλλοντικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει σήμερα η ανθρωπότητα.
Εικόνα 9.4: Το φαινόμενο του θερμοκηπίου
⦿ Απάντηση
Το φαινόμενο του θερμοκηπίου είναι ένα φυσικό φαινόμενο που βοηθά στη διατήρηση της θερμοκρασίας της Γης. Χωρίς αυτό, η Γη θα ήταν πολύ κρύα και δεν θα μπορούσαμε να ζήσουμε εδώ. Όμως, πρόσφατα αυτό το φαινόμενο έχει γίνει ισχυρότερο λόγω των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, και αυτό δημιουργεί προβλήματα.
Πώς λειτουργεί;
Φαντάσου ότι η Γη είναι σαν ένα τεράστιο θερμοκήπιο. Η ατμόσφαιρα της Γης, που είναι το στρώμα αερίων γύρω από τον πλανήτη, λειτουργεί σαν το γυαλί ενός θερμοκηπίου. Όταν ο ήλιος ζεσταίνει τη Γη, μέρος της θερμότητας απορροφάται και το υπόλοιπο πρέπει να διαφύγει πίσω στο διάστημα. Όμως, κάποια αέρια, όπως το διοξείδιο του άνθρακα (CO₂) και το μεθάνιο, κρατούν μέρος αυτής της θερμότητας κοντά στην επιφάνεια της Γης. Αυτά τα αέρια λέγονται «αέρια του θερμοκηπίου».
Γιατί είναι πρόβλημα;
Όταν οι άνθρωποι καίνε καύσιμα όπως το πετρέλαιο, το κάρβουνο και τη βενζίνη για να παράγουν ενέργεια, απελευθερώνουν περισσότερα αέρια του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα. Αυτό κάνει το φαινόμενο του θερμοκηπίου να γίνεται ισχυρότερο, με αποτέλεσμα η Γη να ζεσταίνεται περισσότερο. Αυτή η αύξηση της θερμοκρασίας ονομάζεται κλιματική αλλαγή.
Συνέπειες της κλιματικής αλλαγής:
Λιώσιμο των πάγων: Οι πόλοι της Γης ζεσταίνονται, και οι πάγοι λιώνουν. Αυτό προκαλεί αύξηση της στάθμης της θάλασσας, που μπορεί να πλημμυρίσει παράλιες περιοχές.
Ακραίες καιρικές συνθήκες: Περισσότερες καταιγίδες, πλημμύρες και ξηρασίες γίνονται συχνότερες.
Κίνδυνος για τα ζώα και τα φυτά: Πολλά είδη ζώων και φυτών δυσκολεύονται να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες και κινδυνεύουν με εξαφάνιση.
Τι μπορούμε να κάνουμε;
Μείωση της ενέργειας που χρησιμοποιούμε: Κλείνουμε τις λάμπες όταν δεν τις χρειαζόμαστε και χρησιμοποιούμε συσκευές που καταναλώνουν λιγότερη ενέργεια.
Χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας: Η ηλιακή και η αιολική ενέργεια δεν παράγουν αέρια του θερμοκηπίου.
Ανακύκλωση: Ανακυκλώνοντας τα πλαστικά, το χαρτί και το γυαλί, μειώνουμε την ποσότητα των απορριμμάτων που καταλήγουν στις χωματερές και βοηθάμε να μειωθεί η ρύπανση.
Φύτευση δέντρων: Τα δέντρα απορροφούν το διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα και βοηθούν να μειωθεί η θέρμανση του πλανήτη.
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ατμόσφαιρα: μείγμα αερίων που περιβάλλει τη Γη
Εξώσφαιρα: το ανώτερο τμήμα της ατμόσφαιρας (πάνω από 700 χμ.)
Μεσόσφαιρα: τμήμα της ατμόσφαιρας πάνω από τη στρατόσφαιρα
Μετεωρολογικά φαινόμενα: η βροχή, το χιόνι, το χαλάζι, η ομίχλη, οι άνεμοι, η υγρασία, οι κυκλώνες κ.ά.
Στρατόσφαιρα: τμήμα της ατμόσφαιρας πάνω από την τροπόσφαιρα
Τροπόσφαιρα: το πλησιέστερο προς τη Γη τμήμα της ατμόσφαιρας
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Xωρισμένοι σε τρεις ομάδες καταγράφουμε τα εξής: α) τις κύριες πηγές εκπομπής διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, β) τα προϊόντα που περιέχουν ουσίες που βλάπτουν το όζον, γ) τους τρόπους μείωσης των εκπομπών των ρύπων στην ατμόσφαιρα. Πληροφορίες μπορούμε να αντλήσουμε από τα δελτία της ΠΕΡΠΑ, Πατησίων 147, Aθήνα, τηλ. 210 8650 053.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Το φαινόμενο του θερμοκηπίου
Το φαινόμενο του θερμοκηπίου είναι μια φυσική διαδικασία-πρόνοια της φύσης, η οποία συντελεί στη διατήρηση της μέσης θερμοκρασίας στην επιφάνεια της Γης, περίπου στους 15℃, κάτι που αποτελεί βασική προΰπόθεση για να υπάρχει ζωή στη Γη. Αυτό επιτυγχάνεται με τα αέρια που περιέχει η ατμόσφαιρα χωρίς τις ανθρώπινες παρεμβάσεις. Αν δεν υπήρχαν αυτά τα αέρια τα οποία παγιδεύουν τις ηλιακές ακτίνες, η μέση θερμοκρασία της γήινης επιφάνειας θα ήταν περίπου -18℃.
Ο άνθρωπος με τις δραστηριότητές του δυστυχώς κατέστρεψε αυτή την πρόνοια της φύσης και μετέτρεψε σήμερα το φαινόμενο του θερμοκηπίου σε ένα πιθανόν πολύ σοβαρό περιβαλλοντικό πρόβλημα...
Οι συγγραφείς
Κεφάλαιο 10: Οι κλιματικές ζώνες της Γης
Κεφάλαιο 10: Οι κλιματικές ζώνες της Γης
Η έννοια του κλίματος
Παρατηρήστε τις παρακάτω εικόνες και δείξτε στον χάρτη της τάξης σας τις περιοχές της Γης, στις οποίες αναφέρονται.
Εικόνα 10.1: Τροπικό τοπίο
Εικόνα 10.2: Πολικό τοπίο
⦿ Απάντηση
Η θερμοκρασία, η βροχή, η υγρασία, ο άνεμος, το χιόνι αποτελούν ατμοσφαιρικές συνθήκες. Όταν ορισμένες από αυτές επικρατούν για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα σε έναν τόπο και σε συγκεκριμένη εποχή, τότε καθορίζουν το κλίμα του τόπου αυτού.
Αντίθετα οι ατμοσφαιρικές συνθήκες που επικρατούν σε έναν τόπο σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο (π.χ. ημέρα) καθορίζουν τον καιρό του τόπου αυτού.
Παράγοντες που καθορίζουν το κλίμα
Οι ηλιακές ακτίνες θερμαίνουν την επιφάνεια της Γης. Τα ποσά θερμότητας, όμως, που απορροφά ένας τόπος εξαρτώνται από τη διεύθυνση, με την οποία φθάνουν οι ακτίνες του ήλιου στην επιφάνειά του. Αν οι ακτίνες προσπίπτουν στον τόπο κάθετα, τότε η επιφάνεια της Γης απορροφά μεγάλα ποσά θερμότητας με αποτέλεσμα η θερμοκρασία του τόπου να είναι υψηλή. Αν οι ακτίνες προσπίπτουν πλάγια, τότε απορροφώνται μικρά ποσά θερμότητας με αποτέλεσμα η θερμοκρασία του τόπου να είναι χαμηλή. Άρα η θερμοκρασία ενός τόπου εξαρτάται από το ποσό της θερμότητας που απορροφά από τον Ήλιο.
Εικόνα 10.3: Πρόσπτωση ηλιακών ακτίνων
Τι διεύθυνση έχουν οι ακτίνες του Ήλιου στα τοπία των εικόνων 10.1 και 10.2;
⦿ Απάντηση
Στην εικόνα 10.1, που ανήκει στην τροπική ζώνη, οι ακτίνες του Ήλιου πέφτουν σχεδόν κάθετα, με αποτέλεσμα η θερμοκρασία του τόπου να είναι υψηλή.
Στην εικόνα 10.2, που ανήκει στην πολική ζώνη, οι ακτίνες του Ήλιου πέφτουν πολύ πλάγια, με αποτέλεσμα η θερμοκρασία του τόπου να είναι πολύ χαμηλή.
Όπως φαίνεται στην εικόνα 10.3, οι ακτίνες του Ήλιου προσπίπτουν κάθετα στον Ισημερινό και στις περιοχές που βρίσκονται γύρω από αυτόν. Επομένως ο βασικός παράγοντας που διαμορφώνει το κλίμα ενός τόπου είναι η απόστασή του από τον Ισημερινό, δηλαδή το γεωγραφικό πλάτος του τόπου.
Το υψόμετρο, δηλαδή το ύψος ενός τόπου από την επιφάνεια της θάλασσας, καθορίζει σημαντικά τη θερμοκρασία του, αφού όσο υψηλότερα βρίσκεται ο τόπος τόσο χαμηλότερη είναι η θερμοκρασία του.
Άλλος βασικός παράγοντας που διαμορφώνει το κλίμα ενός τόπου είναι η απόστασή του από τη θάλασσα. Οι παραθαλάσσιες περιοχές έχουν πάντα ηπιότερο κλίμα.
Άρα και οι τοπικές συνθήκες επηρεάζουν το κλίμα ενός τόπου.
Κλιματικές ζώνες
Οι περιοχές που βρίσκονται γύρω από τον Ισημερινό και έχουν πολύ υψηλές θερμοκρασίες καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους αποτελούν την πιο θερμή κλιματική ζώνη, που λέγεται τροπική ζώνη. Οι περιοχές που βρίσκονται κοντά στους πόλους και έχουν πολύ χαμηλές θερμοκρασίες καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους αποτελούν τις πολικές ζώνες. Οι περιοχές που βρίσκονται ανάμεσα στις πολικές ζώνες και στην τροπική λέγονται εύκρατες ζώνες.
Παρατηρήστε τη διπλανή εικόνα και βρείτε τα ονόματα των παράλληλων κύκλων, που χωρίζουν τις κλιματικές ζώνες της Γης. Ποιες ζώνες χωρίζει ο κάθε παράλληλος;
Εικόνα 10.4: Οι κλιματικές ζώνες της Γης
⦿ Απάντηση
Βόρειος Πολικός Κύκλος: Χωρίζει τη Βόρεια Πολική Ζώνη από τη Βόρεια Εύκρατη Ζώνη.
Τροπικός του Καρκίνου: Χωρίζει τη Βόρεια Εύκρατη Ζώνη από την Τροπική Ζώνη.
Τροπικός του Αιγόκερω: Χωρίζει την Τροπική Ζώνη από τη Νότια Εύκρατη Ζώνη.
Νότιος Πολικός Κύκλος: Χωρίζει τη Νότια Εύκρατη Ζώνη από τη Νότια Πολική Ζώνη.
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Καιρός: οι καιρικές συνθήκες που επικρατούν σε έναν τόπο για μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο
Κλίμα: οι διαφορετικές καιρικές συνθήκες που επικρατούν σε μια περιοχή ανάλογα με την εποχή για μεγάλο χρονικό διάστημα
Μελτέμι: βόρειος άνεμος, που φυσά στο Αιγαίο πέλαγος κυρίως τον Αύγουστο κάνοντας τα καλοκαίρια δροσερά
Υγρασία: η ποσότητα των υδρατμών (σταγόνων νερού) που περιέχει η ατμόσφαιρα
Υψόμετρο: το ύψος ενός τόπου της γης από την επιφάνεια της θάλασσας
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισμένοι σε τρεις ομάδες, μία για κάθε κλιματική ζώνη, συγκεντρώνουμε πληροφορίες για τη ζωή των ανθρώπων που ζουν σε κάθε ζώνη, τις ασχολίες τους, την κατοικία, τη διατροφή, την ενδυμασία και τις συνήθειές τους.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Κλιματόγραμμα
Για να περιγράψουμε το κλίμα ενός τόπου, χρησιμοποιούμε το κλιματόγραμμα, δηλαδή ένα διάγραμμα που δείχνει τη θερμοκρασία και τις βροχοπτώσεις για κάθε μήνα του χρόνου
Οι συγγραφείς
Κεφάλαιο 11: Ζώνες βλάστησης
Κεφάλαιο 11: Ζώνες βλάστησης
Βλάστηση − Παράγοντες διαμόρφωσης της βλάστησης
Εικόνα 11.1α: Πολικό τοπίο
Εικόνα 11.1β: Τροπικό τοπίο
Εικόνα 11.1γ: Μεσογειακό τοπίο
Ποια από τα τοπία των εικόνων μοιάζει με τον τόπο που κατοικείς;
⦿ Απάντηση
Η εικόνα 11.1γ, που δείχνει ένα μεσογειακό τοπίο, μοιάζει με τον τόπο που κατοικούμε. Άλλωστε η Ελλάδα είναι μεσογειακή χώρα και ανήκει στην εύκρατη ζώνη.
Στην επιφάνεια της Γης συναντάμε περιοχές με διαφορετική βλάστηση (πλούσια ή φτωχή) και διαφορετικά είδη φυτών που μπορούν να αναπτυχθούν.
Η βλάστηση εξαρτάται κυρίως από το γεωγραφικό πλάτος μιας περιοχής, που καθορίζει και τη θερμοκρασία της, από το υψόμετρο της περιοχής, αλλά και από τις τοπικές συνθήκες που επικρατούν, όπως είναι για παράδειγμα, ο άνεμος, η υγρασία, η βροχή κτλ.
Τα είδη της χλωρίδας και η βλάστηση μιας περιοχής διαμορφώνουν και την πανίδα της, δηλαδή τα ζώα που ζουν σε αυτήν σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή.
Ας συζητήσουμε γιατί η πανίδα κάθε περιοχής εξαρτάται άμεσα από τα είδη της χλωρίδας που ευδοκιμούν σε αυτή.
⦿ Απάντηση
Η σχέση μεταξύ της χλωρίδας (φυτών) και της πανίδας (ζώων) σε μια περιοχή είναι θεμελιώδης για την επιβίωση και την ισορροπία των οικοσυστημάτων. Αυτή η εξάρτηση βασίζεται σε αρκετούς βασικούς λόγους:
1. Βασική πηγή ενέργειας (τροφή)
Τα φυτά, μέσω της φωτοσύνθεσης, μετατρέπουν την ηλιακή ενέργεια σε χημική ενέργεια (γλυκόζη), η οποία γίνεται η βασική πηγή τροφής για όλα τα άλλα ζωντανά όντα. Τα ζώα που τρέφονται απευθείας με φυτά (φυτοφάγα), όπως τα ελάφια, οι ζέβρες ή οι κάμπιες, εξαρτώνται πλήρως από τη χλωρίδα για την επιβίωσή τους. Με τη σειρά τους, αυτά τα ζώα γίνονται τροφή για σαρκοφάγα (κυνηγοί), όπως οι λύκοι ή τα γεράκια, δημιουργώντας μια τροφική αλυσίδα.
2. Καταφύγιο και βιότοπος
Τα φυτά παρέχουν στέγη και προστασία για πολλά ζώα. Για παράδειγμα:
Τα δέντρα προσφέρουν σπίτια για πουλιά, σκίουρους και έντομα.
Οι θάμνοι και τα χόρτα προσφέρουν κρυψώνα για μικρά θηλαστικά, ερπετά και αμφίβια.
Χωρίς τη χλωρίδα, πολλά ζώα θα χάναν τα καταφύγιά τους και θα ήταν πιο εκτεθειμένα στους κινδύνους.
3. Ισορροπία του οικοσυστήματος
Η χλωρίδα και η πανίδα συνεργάζονται για να διατηρήσουν την ισορροπία του οικοσυστήματος. Αν εξαφανιστεί η χλωρίδα, η τροφική αλυσίδα θα καταρρεύσει. Για παράδειγμα, αν τα φυτά μειωθούν, τα φυτοφάγα ζώα θα πεινάσουν, και αυτό θα επηρεάσει και τα σαρκοφάγα που εξαρτώνται από αυτά. Η απώλεια της χλωρίδας μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια βιοποικιλότητας και στην καταστροφή ολόκληρων οικοσυστημάτων.
Παράδειγμα:
Σε μια δασική περιοχή, τα δέντρα παρέχουν τροφή (φύλλα, καρπούς) σε ζώα όπως τα ελάφια και οι σκίουροι. Τα ελάφια γίνονται τροφή για τους λύκους, ενώ οι σκίουροι τρώνε και διασπείρουν τους σπόρους των δέντρων, βοηθώντας στη αναγέννηση του δάσους. Αν τα δέντρα εξαφανιστούν, όλη αυτή η αλληλεπίδραση θα καταρρεύσει.
Συμπέρασμα:
Η χλωρίδα είναι ο πυλώνας που στηρίζει όλη την πανίδα. Χωρίς φυτά, τα ζώα δεν θα είχαν τροφή, καταφύγιο ή οξυγόνο, και τα οικοσυστήματα θα καταρρεύσουν. Γι' αυτό είναι τόσο σημαντικό να προστατεύουμε τα δάση και γενικά όλα τα φυτικά οικοσυστήματα.
Ζώνες βλάστησης
Η κατανομή των φυτικών ειδών και της βλάστησής τους στην επιφάνεια της Γης διαμορφώνεται σε ζώνες βλάστησης, όπως διαμορφώνονται περίπου και οι κλιματικές ζώνες.
Εικόνα 11.2: Τούνδρα
Πολική ζώνη
Στη ζώνη αυτή συναντάμε τη φυτική διάπλαση της τούνδρας −μόνο το καλοκαίρι− η οποία αποτελείται από βρύα, λειχήνες, μικρούς θάμνους και νανώδη δέντρα. Στη βλάστηση αυτή μπορούν να ζήσουν τάρανδοι, λύκοι, η πολική αλεπού, η αρκούδα, ο λαγός, αποδημητικά πουλιά κ.ά.
Εικόνα 11.3: Βλάστηση στην εύκρατη ζώνη
Εύκρατη ζώνη
Στην εύκρατη ζώνη αναπτύσσονται οι εξής φυτικές διαπλάσεις: δάση από κωνοφόρα δέντρα (πεύκα, έλατα) που αποτελούν την τάιγκα. Την τάιγκα συναντάμε αμέσως μετά την τούνδρα, καθώς και σε περιοχές με μεγάλο υψόμετρο. Επίσης αναπτύσσονται δάση από φυλλοβόλα δέντρα (οξιές, βελανιδιές), η μεσογειακή βλάστηση (ελιές, αμπέλια) και λιβάδια με ξηρό κλίμα που ονομάζονται στέπες. Στη ζώνη αυτή συναντάμε μεγάλη ποικιλία ζωικών οργανισμών. Είναι τα κατοικίδια ζώα και αυτά που ζουν ελεύθερα στη φύση.
Εικόνα 11.4: Σαβάνα
Τροπική ζώνη
Σε αυτή τη ζώνη αναπτύσσονται τα τροπικά βροχερά δάση, στα οποία συναντώνται πίθηκοι, φίδια και τροπικά πουλιά. Επίσης αναπτύσσεται η σαβάνα, που αποτελείται από φοίνικες, κάκτους και φυλλοβόλα δέντρα με μικρά φύλλα και αγκάθια. Εδώ ζουν ελέφαντες, ζέβρες, τίγρεις, λιοντάρια κτλ. Ακόμη αναπτύσσεται η στέπα (όπως και στην εύκρατη ζώνη), η οποία αποτελείται από μικρούς θάμνους και μικρά δέντρα. Στις στέπες ζουν χορτοφάγα ζώα (άλογο, καμήλα), τρωκτικά (χάμστερ, κουνέλια), σαύρες και φίδια.
Τούνδρα
Τάιγκα
Γεωγραφικό γλωσσάριο
Βλάστηση: ο τρόπος ανάπτυξης των φυτών μιας περιοχής.
Βρύα: πολύ μικρά φυτά (μερικά τα παρατηρούμε μόνο με μεγεθυντικό φακό), που σχηματίζουν τάπητες και καλύπτουν βράχια, δέντρα, κεραμίδια κτλ.
Λειχήνες: φυτικοί οργανισμοί που ζουν σε όλες τις περιοχές του κόσμου, αλλά κυριαρχούν σε περιοχές, όπου δεν μπορούν να επιβιώσουν άλλα φυτά, όπως στις πολικές περιοχές και στα πολύ μεγάλα υψόμετρα.
Πανίδα: το σύνολο των ζώων που ζουν σε μια περιοχή μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή.
Φυτική διάπλαση: είδος βλάστησης χαρακτηριστικό μιας περιοχής.
Χλωρίδα: το σύνολο των αυτοφυών φυτών που υπάρχουν σε μια περιοχή.
Ομαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόμαστε σε τρεις ομάδες, επιλέγουμε έναν μεσημβρινό και καταγράφουμε τα είδη βλάστησης και τα ζώα, που συναντάμε κατά το φανταστικό μας ταξίδι από τον Βόρειο προς τον Νότιο Πόλο.
Αν θέλεις, διάβασε κι αυτό...
Ελληνική χλωρίδα και πανίδα
Τα περισσότερα ελληνικά δάση χαρακτηρίζονται ως μεσογειακά. Πρόκειται για οικοσυστήματα προσαρμοσμένα σε ξηρά, ζεστά καλοκαίρια και σε ψυχρούς χειμώνες. Πολλά είναι τα σπάνια και ενδημικά είδη δέντρων που απαντώνται εδώ, όπως είναι το κεφαλλονίτικο έλατο, το ρόμπολο και η αμπελιτσιά, καθώς και δέντρα που εξαπλώνονται σε όλη την Ευρώπη, αλλά έχουν στη χώρα μας τα νότια σύνορά τους, όπως είναι η δασική πεύκη, η ερυθρελάτη και η οξιά. Εκτός από τα πολυάριθμα είδη πουλιών, ερπετών και εντόμων, αξιόλογη είναι και η ποικιλία των θηλαστικών που ζουν στα ελληνικά δάση, με πιο γνωστά την καφέ αρκούδα, τον αγριόγατο, το τσακάλι, το λύκο και τον ασβό.
WWF
Page updated
Google Sites
Report abuse