Ιστορία Ε΄

1 Μεδιόλανο: το σημερινό Μιλάνο.

Ο Κωνσταντίνος προσπάθησε να λύσει πολλά προβλήματα που είχε η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία:

1. Το πρόβλημα με τον στρατό

Ο στρατός είχε γίνει ανυπάκουος και οι στρατιώτες μαλώνανε μεταξύ τους αντί να φυλάνε τα σύνορα. Ο Κωνσταντίνος τον αναδιοργάνωσε για να γίνει πάλι πειθαρχημένος.

2. Το πρόβλημα με τη διοίκηση

Η αυτοκρατορία ήταν τεράστια και δύσκολη στη διοίκηση. Ο Κωνσταντίνος διόρισε επάρχους με πολλές εξουσίες στις περιφέρειες, για να μπορούν να παίρνουν αποφάσεις γρήγορα χωρίς να περιμένουν από τη Ρώμη.

3. Το πρόβλημα με τους εχθρικούς λαούς

Οι Γότθοι και οι Πέρσες επιτίθονταν συνέχεια στα σύνορα. Ο Κωνσταντίνος οργάνωσε διπλωματικές επαφές μαζί τους, δηλαδή προσπάθησε να τους κάνει φίλους με συζητήσεις αντί για πολέμους.

4. Το οικονομικό πρόβλημα

Η οικονομία της αυτοκρατορίας πήγαινε άσχημα. Ο Κωνσταντίνος έκοψε ένα νέο χρυσό νόμισμα που όλοι εμπιστεύονταν, κι έτσι το εμπόριο άρχισε να πηγαίνει καλύτερα.

5. Το πρόβλημα της απόστασης

Η Ρώμη ήταν πολύ μακριά από τις ανατολικές περιοχές της αυτοκρατορίας. Ο Κωνσταντίνος μετέφερε την πρωτεύουσα στο Βυζάντιο (που έγινε Κωνσταντινούπολη), για να μπορεί να ελέγχει καλύτερα όλη την αυτοκρατορία.

Ναι, το διάταγμα της ανεξιθρησκίας εξακολουθεί να είναι πολύ επίκαιρο και στην εποχή μας!

Τι έλεγε το διάταγμα το 313 μ.Χ.:

Κάθε πολίτης της αυτοκρατορίας μπορούσε να λατρεύει όποιο θεό θέλει - δηλαδή έδινε θρησκευτική ελευθερία σε όλους.

Γιατί είναι επίκαιρο σήμερα:

Στις σύγχρονες δημοκρατίες το δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας είναι θεμελιώδες -μπορείς να είσαι χριστιανός, μουσουλμάνος, εβραίος, βουδιστής ή ό,τι θέλεις.

Στα Συντάγματα των περισσότερων χωρών υπάρχει άρθρο για τη θρησκευτική ελευθερία.

Στη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του ΟΗΕ (1948) υπάρχει το δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας.

Γιατί είναι τόσο σημαντικό:

• Αποτρέπει τους θρησκευτικούς πολέμους

• Προστατεύει τις μειονότητες

• Δημιουργεί ειρηνική συνύπαρξη ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικών πιστεύω

• Σέβεται την ατομική ελευθερία και συνείδηση

Δυστυχώς, ακόμη και σήμερα υπάρχουν χώρες όπου οι άνθρωποι διώκονται για τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις. Γι' αυτό το μήνυμα του διατάγματος του 313 μ.Χ. παραμένει πολύ επίκαιρο -η θρησκευτική ελευθερία είναι βασικό ανθρώπινο δικαίωμα που πρέπει να προστατεύεται!

1 Ρωμαϊκό πάνθεο: το σύμβολο των ρωμαϊκών θεοτήτων καθώς και ο ναός που τις λάτρευαν.

2 Βυζάντιο: Πήρε το όνομά του από τον οικιστή του, το Βύζαντα από τα Μέγαρα.

3 Ελληνόφωνοι: Αυτοί που μιλούσαν την ελληνική γλώσσα.

Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος αποφάσισε να μεταφέρει την πρωτεύουσα από τη Ρώμη στο Βυζάντιο (που έγινε Κωνσταντινούπολη) για δύο βασικούς λόγους:

• Η αυτοκρατορία ήταν τεράστια και η Ρώμη βρισκόταν πολύ μακριά από τα σύνορα της Ανατολής και του Δούναβη, όπου γινόντουσαν συχνά επιθέσεις από εχθρούς.

• Στη Ρώμη για πολλά χρόνια λατρεύονταν διάφορες ρωμαϊκές θεότητες και είχαν γίνει διωγμοί εναντίον των Χριστιανών.

• Η Ρώμη ήταν ο χώρος που είχαν γίνει πολλές συγκρούσεις ανάμεσα στους τετράρχες.

Γιατί διάλεξε το Βυζάντιο;

• Το Βυζάντιο ήταν η τέλεια επιλογή γιατί:

• Βρισκόταν ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ασία.

• Περνούσαν από εκεί όλοι οι εμπορικοί δρόμοι.

• Οι άνθρωποι εκεί μιλούσαν ελληνικά και ήταν ήδη Χριστιανοί.

• Η μητέρα του Κωνσταντίνου, η Ελένη, ήταν Ελληνίδα και Χριστιανή.

Η Κωνσταντινούπολη είχε πολύ καλύτερη θέση από τη Ρώμη! Ας δούμε γιατί:

Θέση στον κόσμο:

• Η Ρώμη βρισκόταν στη δυτική άκρη της αυτοκρατορίας, πολύ μακριά από τα σημαντικά μέρη της Ανατολής.

• Η Κωνσταντινούπολη βρισκόταν ακριβώς στη μέση, ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ασία -σαν μια γέφυρα!

Θάλασσες και δρόμοι:

• Η Ρώμη είχε πρόσβαση μόνο στη Μεσόγειο.

• Η Κωνσταντινούπολη συνέδεε τέσσερις θάλασσες: τον Εύξεινο Πόντο (Μαύρη Θάλασσα), την Προποντίδα, το Αιγαίο και τη Μεσόγειο.

Εμπόριο:

• Από τη Ρώμη οι έμποροι έπρεπε να ταξιδέψουν πολύ μακριά για να φτάσουν στην Ανατολή.

• Στην Κωνσταντινούπολη συναντιόντουσαν όλοι οι εμπορικοί δρόμοι! Όλα τα πλούτη της Ανατολής (μπαχαρικά, μετάξι, κοσμήματα) περνούσαν από εκεί.

Άμυνα:

• Η Ρώμη ήταν πολύ μακριά από τα σύνορα όπου γινόντουσαν οι επιθέσεις.

• Η Κωνσταντινούπολη ήταν πιο κοντά στα σύνορα του Δούναβη και της Ανατολής, οπότε ο αυτοκράτορας μπορούσε να αντιδράσει πιο γρήγορα.

Σύνδεση με τις επαρχίες:

• Από τη Ρώμη ήταν δύσκολο να φτάσεις στις πλούσιες ανατολικές επαρχίες.

• Η Κωνσταντινούπολη συνδεόταν με την Εγνατία οδό και από εκεί ξεκινούσαν δρόμοι προς όλη την Ανατολή.

Ναι, τα έργα που έκανε ο Κωνσταντίνος στη νέα πρωτεύουσα ήταν πολύ απαραίτητα! Ας δούμε γιατί:

Για την ασφάλεια:

• Έκτισε νέα τείχη για να προστατέψει την πόλη από εχθρούς.

• Επισκεύασε τα παλιά τείχη που είχε το Βυζάντιο.

• Έδωσε κίνητρα σε ανθρώπους να φροντίζουν την ασφάλεια της πόλης.

Για τη βιωσιμότητα:

• Κατασκεύασε υδραγωγεία για να φέρνει νερό στην πόλη.

• Έφτιαξε τεράστιες δεξαμενές που μπορούσαν να κρατήσουν νερό για έξι μήνες!

• Έκτισε κρήνες και λουτρά για την καθημερινή ζωή.

Για να γίνει αληθινή πρωτεύουσα:

• Χτίστηκε η μεγάλη αγορά στο κέντρο -κάθε πόλη χρειάζεται κεντρική αγορά για εμπόριο!

• Μεταφέρθηκαν έργα τέχνης από τη Ρώμη για να στολίσουν τις πλατείες.

• Αυτό έδειχνε ότι η νέα πόλη ήταν το ίδιο σημαντική με τη Ρώμη.

Για τη θρησκεία:

• Χτίστηκαν χριστιανικοί ναοί (Αγία Σοφία, Αγία Ειρήνη, Άγιοι Απόστολοι).

• Κρατήθηκαν και οι παλιοί ναοί για να μην στεναχωρηθούν όσοι πίστευαν στους παλιούς θεούς.

Γιατί όλα αυτά ήταν απαραίτητα;

Ο Κωνσταντίνος δεν έκτιζε απλώς μια πόλη - έκτιζε τη νέα πρωτεύουσα της μεγαλύτερης αυτοκρατορίας του κόσμου! Χρειαζόταν:

• Ασφάλεια από επιθέσεις.

• Νερό για εκατοντάδες χιλιάδες κατοίκους.

• Ωραία κτίρια για να εντυπωσιάσει τους επισκέπτες.

• Χώρους για εμπόριο και θρησκεία.

Ο Κωνσταντίνος ήθελε η νέα του πρωτεύουσα να γίνει το ίδιο όμορφη και σημαντική με τη Ρώμη! Φαντάσου ότι χτίζεις ένα νέο σπίτι και θέλεις να είναι το πιο όμορφο της γειτονιάς. Τι θα έκανες; Θα έβαζες τα πιο όμορφα έπιπλα και διακοσμητικά!

Έτσι κι εκείνος:

• Μετέφερε τα καλύτερα αγάλματα από τη Ρώμη και άλλες πόλεις.

• Στόλισε τις πλατείες με όμορφα έργα τέχνης.

• Έδειξε σε όλον τον κόσμο ότι η Κωνσταντινούπολη ήταν η νέα «βασίλισσα» των πόλεων.

Πότε και πού έχει ξαναγίνει κάτι παρόμοιο;

Αυτό που έκανε ο Κωνσταντίνος έχει ξαναγίνει στην αρχαία Ρώμη: Οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες έκλεβαν αγάλματα και έργα τέχνης από την Ελλάδα για να στολίσουν τη Ρώμη!

Η ενέργεια του Κωνσταντίνου ήταν πολύ έξυπνη και σωστή! Ας δούμε γιατί:

Έφερε ειρήνη: Αν κατέστρεφε όλους τους παλιούς ναούς, οι άνθρωποι που πίστευαν στους παλιούς θεούς θα θύμωναν πολύ. Θα γινόντουσαν πολλές συγκρούσεις και ίσως και πόλεμοι!

Σεβάστηκε όλους: Στην αυτοκρατορία ζούσαν εκατομμύρια άνθρωποι. Κάποιοι πίστευαν στον Χριστό, άλλοι στον Δία, άλλοι σε άλλους θεούς. Ο Κωνσταντίνος είπε: «Όλοι έχετε δικαίωμα να πιστεύετε ό,τι θέλετε!»

Ήταν δίκαιος: Δεν ανάγκασε κανέναν να αλλάξει θρησκεία. Άφησε τον καθένα να διαλέξει μόνος του.

Έδειξε σοφία: Καταλάβαινε ότι οι αλλαγές στη θρησκεία παίρνουν χρόνο. Δεν μπορείς να αλλάξεις τις πεποιθήσεις των ανθρώπων από τη μια μέρα στην άλλη!

1 Οικουμενική Σύνοδος: συνάντηση στην οποία μετέχουν όλοι οι επίσκοποι της Εκκλησίας.

2 Εθνικούς και ειδωλολάτρες ονόμαζαν οι χριστιανοί τους πιστούς της παλιάς θρησκείας.

Και οι δύο αυτοκράτορες έκαναν λάθη στον τρόπο που χειρίστηκαν τα θρησκευτικά θέματα της εποχής τους.

Ο Ιουλιανός αγαπούσε πολύ την αρχαία ελληνική θρησκεία και τους ολύμπιους θεούς. Όταν έγινε αυτοκράτορας, προσπάθησε να αναγκάσει τους ανθρώπους να γυρίσουν στην παλιά θρησκεία. Το πρόβλημα ήταν ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είχαν ήδη γίνει Χριστιανοί και δεν ήθελαν να αλλάξουν. Ο Ιουλιανός δεν κατάλαβε ότι δεν μπορείς να αναγκάσεις κάποιον να αλλάξει θρησκεία.

Ο Θεοδόσιος έκανε το αντίθετο λάθος. Αποφάσισε ότι όλοι έπρεπε να είναι Χριστιανοί και απαγόρευσε εντελώς την αρχαία θρησκεία. Έκλεισε τους παλιούς ναούς, σταμάτησε τους Ολυμπιακούς αγώνες και άφησε μερικούς φανατικούς να καταστρέψουν όμορφα αρχαία μνημεία. Αυτό ήταν άδικο για όσους πίστευαν ακόμα στους παλιούς θεούς.

Γιατί και οι δύο έκαναν λάθος:

Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να αναγκάσει άλλους να αλλάξουν θρησκεία. Ο καθένας πρέπει να είναι ελεύθερος να πιστεύει σε ό,τι θέλει. Επίσης, δεν πρέπει να καταστρέφουμε τα μνημεία του παρελθόντος, γιατί είναι μέρος της ιστορίας μας.

Τι θα ήταν καλύτερο:

Θα ήταν πολύ καλύτερα αν είχαν αφήσει τους ανθρώπους να διαλέξουν μόνοι τους τη θρησκεία τους, χωρίς να τους αναγκάζουν ή να τους απαγορεύουν τίποτα. Έτσι όλοι θα μπορούσαν να ζουν ειρηνικά μαζί.

Στις δημοκρατικές χώρες:

Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, στις ΗΠΑ, τον Καναδά και πολλές άλλες δημοκρατίες, υπάρχει πολύ καλή θρησκευτική ελευθερία. Μπορείς να είσαι Χριστιανός, Μουσουλμάνος, Εβραίος, Βουδιστής, Ινδουιστής ή και καθόλου θρήσκος (άθεος). Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να σε αναγκάσει να αλλάξεις θρησκεία ή να σε πειράξει για τα πιστεύω σου.

Στην Ελλάδα:

Το Σύνταγμά μας προστατεύει τη θρησκευτική ελευθερία. Μπορείς να πιστεύεις σε ό,τι θέλεις, αν και η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει ειδική θέση. Οι άλλες θρησκείες όμως είναι επίσης αναγνωρισμένες και προστατευμένες.

Στον υπόλοιπο κόσμο:

Δυστυχώς, σε πολλές χώρες δεν υπάρχει θρησκευτική ελευθερία. Υπάρχουν «διώξεις» ή μεγάλες «διακρίσεις» σε 38 χώρες, όπου οι άνθρωποι διώκονται, φυλακίζονται ή και σκοτώνονται επειδή πιστεύουν σε διαφορετική θρησκεία από αυτή που επιβάλλει η κυβέρνηση.

Παραδείγματα προβλημάτων:

• Σε μερικές χώρες απαγορεύεται να αλλάξεις θρησκεία.

• Σε άλλες, μόνο μία θρησκεία επιτρέπεται.

• Κάποιες κυβερνήσεις κλείνουν εκκλησίες, τζαμιά ή συναγωγές.

• Μερικοί άνθρωποι φυλακίζονται επειδή πιστεύουν σε κάτι διαφορετικό.

Συμπέρασμα:

Ενώ η θρησκευτική ελευθερία είναι αναγνωρισμένο δικαίωμα σε όλο τον κόσμο, στην πραγματικότητα δεν την απολαμβάνουν όλοι οι άνθρωποι. Εξαρτάται από το πού γεννήθηκες και ζεις. Εμείς που ζούμε σε δημοκρατικές χώρες είμαστε τυχεροί που μπορούμε να επιλέξουμε ελεύθερα τι να πιστεύουμε.

Ο Θεοδόσιος χώρισε την αυτοκρατορία για έναν πολύ σημαντικό λόγο: η αυτοκρατορία είχε γίνει πολύ μεγάλη και δύσκολη στη διακυβέρνηση.

Το πρόβλημα είχε γίνει ακόμα πιο σοβαρό γιατί εκείνη την εποχή βάρβαρες φυλές (Ούννοι, Γότθοι και Βάνδαλοι) επιτίθονταν στα βόρεια σύνορα της αυτοκρατορίας. Αυτό σήμαινε ότι χρειαζόταν πολλά στρατεύματα και γρήγορες αποφάσεις για να υπερασπιστεί τα σύνορα.

Ο Θεοδόσιος πίστευε ότι δύο αυτοκράτορες θα ήταν πιο αποτελεσματικοί από έναν. Έτσι έδωσε στον Αρκάδιο το ανατολικό κομμάτι (που αργότερα έγινε η Βυζαντινή Αυτοκρατορία) και στον Ονώριο το δυτικό κομμάτι.

Δυστυχώς, αυτό που φαινόταν καλή ιδέα δεν πέτυχε παντού. Το ανατολικό κράτος κατάφερε να οργανωθεί και να αντιμετωπίσει τις απειλές, ενώ το δυτικό κράτος τελικά κατακτήθηκε από τους βαρβάρους και διαλύθηκε το 476 μ.Χ.

Το Ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας (που αργότερα έγινε η Βυζαντινή Αυτοκρατορία) αντιμετώπισε τους κινδύνους με πολύ έξυπνους τρόπους:

Στρατιωτικοί τρόποι:

• Οχύρωσαν την Κωνσταντινούπολη με διπλό τείχος, δηλαδή έφτιαξαν δύο τείχη το ένα πίσω από το άλλο για να γίνει η πρωτεύουσα απόρθητη.

• Έβαλαν πλωτές φρουρές στο Δούναβη, δηλαδή πλοία με στρατιώτες που περιπολούσαν στον ποταμό για να μην περάσουν οι εχθροί.

• Πήραν κάποιους βαρβάρους ως μισθοφόρους στον δικό τους στρατό, δηλαδή τους πλήρωναν για να πολεμήσουν μαζί τους αντί εναντίον τους.

Διπλωματικοί τρόποι:

• Έκλεισαν συμφωνίες ειρήνης με τις βάρβαρες φυλές που τους απειλούσαν. Αυτές οι συμφωνίες κόστιζαν πολλά χρήματα, αλλά ήταν φθηνότερες από έναν πόλεμο.

• Έδωσαν γη για καλλιέργεια σε κάποιες φυλές, δηλαδή τους άφησαν να εγκατασταθούν σε μέρη της αυτοκρατορίας με την προϋπόθεση να μην επιτίθενται.

Αυτοί οι τρόποι δούλεψαν γιατί οι Βυζαντινοί συνδύασαν τη δύναμη με τη διπλωματία. Δεν βασίστηκαν μόνο στα όπλα, αλλά και στις διαπραγματεύσεις. Έτσι κατάφεραν να κρατήσουν την αυτοκρατορία τους ενωμένη και ασφαλή, ενώ το Δυτικό τμήμα δεν τα κατάφερε και διαλύθηκε.

Το αποτέλεσμα ήταν ότι οι κάτοικοι του Ανατολικού κράτους ένιωθαν ασφαλείς και βοηθούσαν τους αυτοκράτορές τους.

Το Δυτικό τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας αντιμετώπισε πολλούς εχθρούς και δυστυχώς δεν τα κατάφερε όπως το Ανατολικό τμήμα.

Οι κυριότεροι εχθροί ήταν:

1. Οι Γότθοι με αρχηγό τον Αλάριχο

• Κατάφεραν να κυριεύσουν τη Ρώμη το 410 μ.Χ.

• Λεηλάτησαν την πόλη για τρεις ολόκληρες ημέρες.

• Έφυγαν παίρνοντας μαζί τους μεγάλο μέρος των θησαυρών της Ρώμης.

2. Οι Ούννοι με αρχηγό τον Αττίλα

• Απειλούσαν τα σύνορα του Δυτικού κράτους.

• Όμως εδώ το Δυτικό κράτος είχε μια μεγάλη νίκη!

• Ο Ρωμαίος στρατηγός Αέτιος συμμάχησε με τους Γότθους και νίκησε τους Ούννους στα Καταλαυνικά Πεδία.

3. Οι Βάνδαλοι με αρχηγό τον Γελίμερο

• Πέρασαν τον Ρήνο και διέσχισαν τη Γαλλία και την Ισπανία.

• Έφτασαν στο Γιβραλτάρ και από εκεί πέρασαν στη βόρεια Αφρική.

• Κατέλαβαν την Καρχηδόνα και την έκαναν πρωτεύουσά τους.

4. Οι Οστρογότθοι με αρχηγό τον Θευδέριχο

• Κατέκτησαν την Ιταλία.

• Ίδρυσαν το «γοτθικό βασίλειο της Ιταλίας» με πρωτεύουσα τη Ραβέννα.

Γιατί δεν τα κατάφερε το Δυτικό τμήμα;

Το Δυτικό ρωμαϊκό κράτος ήταν αδύναμο οικονομικά και στρατιωτικά. Δεν είχε αρκετά χρήματα για να πληρώσει στρατό, ούτε αρκετούς στρατιώτες για να υπερασπιστεί τα τεράστια σύνορά του.

Το αποτέλεσμα; Το 476 μ.Χ. το Δυτικό ρωμαϊκό κράτος διαλύθηκε οριστικά, ενώ το Ανατολικό (Βυζαντινό) συνέχισε να υπάρχει για άλλους 1.000 χρόνια περίπου!

1 παλάτι: κατοικία του Αυτοκράτορα. Πήρε το όνομά του από τον Παλατίνο λόφο της Ρώμης.

2 κρήνη: υπαίθρια πηγή.

3 κερκίδα: σειρά καθισμάτων αρχαίου θεάτρου.

Η καθημερινή λειτουργία του παλατιού μπορούμε να τη φανταστούμε ως πολύπλευρη και ιδιαίτερα οργανωμένη, αφού δεν ήταν μόνο η κατοικία του αυτοκράτορα αλλά και το διοικητικό κέντρο της αυτοκρατορίας.

• Ο αυτοκράτορας και η οικογένειά του διέμεναν σε ειδικούς χώρους, ενώ παράλληλα λειτουργούσαν κρατικές υπηρεσίες, όπου αξιωματούχοι ασχολούνταν με τη διοίκηση, τη νομοθεσία και τα οικονομικά.

• Καθημερινά γίνονταν επίσημες υποδοχές επισκεπτών, πρεσβευτών και ξένων απεσταλμένων σε μεγάλες αίθουσες.

• Υπήρχαν τραπεζαρίες και χώροι φιλοξενίας, εκκλησίες και παρεκκλήσια για τις θρησκευτικές ανάγκες.

• Η φρουρά του παλατιού φρόντιζε για την ασφάλεια, ενώ τεχνίτες εργάζονταν συνεχώς για τη συντήρηση των κτιρίων.

• Οι αυλές, οι στοές και οι κήποι με κρήνες και έργα τέχνης έδιναν ζωή και κίνηση στον χώρο.

• Τέλος, η άμεση σύνδεση με τον Ιππόδρομο σήμαινε ότι σε πολλές μέρες υπήρχε έντονη δραστηριότητα λόγω αγώνων και εκδηλώσεων, στις οποίες συμμετείχε συχνά και ο ίδιος ο αυτοκράτορας 

👉 Έτσι, το παλάτι έμοιαζε με μια μικρή πόλη, γεμάτη κίνηση, εξουσία, τελετουργία και καθημερινή εργασία.

Στον Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης γίνονταν κυρίως:

• Ιπποδρομίες, που ήταν το πιο αγαπημένο αγώνισμα των Βυζαντινών.

• Επίσης διοργανώνονταν αγώνες και άλλες δημόσιες εκδηλώσεις, ιδιαίτερα σε γιορτές, σε τιμητικές περιστάσεις για ξένους άρχοντες ή πρεσβείες και σε έκτακτα χαρμόσυνα γεγονότα.

• Σε περιόδους χωρίς ιπποδρομίες, ο Ιππόδρομος χρησιμοποιούνταν και ως χώρος θεαμάτων, παρόμοιων με τσίρκο (ακροβατικά, παντομίμες, επιδείξεις ζώων).

Την ευθύνη της οργάνωσης των αγώνων είχαν οι Δήμοι, δηλαδή αθλητικά σωματεία με πολλούς οπαδούς. Οι Δήμοι ξεχώριζαν με βάση τα χρώματά τους:

• Πράσινοι

• Βένετοι (Γαλάζιοι)

• Λευκοί

• Κόκκινοι

Οι Δήμοι φρόντιζαν για τη διεξαγωγή των αγώνων, αλλά και για την κινητοποίηση του κοινού, γεγονός που συχνά οδηγούσε σε έντονους ανταγωνισμούς μεταξύ τους.

1 εύπορες: πλούσιες.

2 υπαίθριες αγορές: ονομάζονταν έτσι γιατί δεν ήταν μόνιμες και οι πωλητές δεν είχαν σταθερή στέγη.

3 Έπαρχος της Πόλης: ανώτερος αξιωματούχος μετά τον Αυτοκράτορα. Είχε αρμοδιότητα και εξουσία για ό,τι συνέβαινε μέσα στην Πόλη και σε απόσταση 100 χιλιομέτρων γύρω από αυτή.

Ναι, συμβαίνει κάτι ανάλογο και σήμερα, αν και με διαφορετική μορφή.

Οι πλατείες εξακολουθούν να είναι χώροι συνάντησης, συζήτησης, ξεκούρασης και κοινωνικών εκδηλώσεων (φεστιβάλ, γιορτές, διαδηλώσεις).

Οι αγορές (λαϊκές αγορές, εμπορικοί δρόμοι, εμπορικά κέντρα) λειτουργούν όχι μόνο για αγορές αλλά και ως χώροι κοινωνικής επαφής, όπως συνέβαινε και στο Βυζάντιο.

Τα λιμάνια, εκτός από οικονομικά κέντρα, είναι συχνά σημεία περιπάτου, ψυχαγωγίας και τουρισμού, όπου συναντιούνται κάτοικοι και επισκέπτες.

Συμπέρασμα:

Όπως και στο Βυζάντιο, έτσι και σήμερα οι άνθρωποι χρειάζονται κοινόχρηστους χώρους για να συναντιούνται, να επικοινωνούν και να μοιράζονται την καθημερινή τους ζωή —απλώς οι χώροι αυτοί έχουν εξελιχθεί με τον χρόνο.

Το λιμάνι είναι σημαντική πηγή οικονομικής δύναμης για μια πόλη γιατί:

• Διευκολύνει το εμπόριο: Μέσω του λιμανιού εισάγονται και εξάγονται προϊόντα από άλλες περιοχές και χώρες, γεγονός που αυξάνει τα έσοδα της πόλης.

• Δημιουργεί θέσεις εργασίας: Εργασία βρίσκουν ναυτικοί, έμποροι, φορτοεκφορτωτές, τεχνίτες, μεταφορείς και πολλοί άλλοι.

• Ενισχύει την ανάπτυξη της πόλης: Γύρω από το λιμάνι αναπτύσσονται αγορές, αποθήκες, εργαστήρια, καταστήματα και υπηρεσίες.

• Προσελκύει επισκέπτες και εμπόρους: Τα λιμάνια φέρνουν σε επαφή διαφορετικούς λαούς και πολιτισμούς, ενισχύοντας και τον τουρισμό.

• Αυξάνει τα κρατικά έσοδα: Από φόρους, δασμούς και τέλη εμπορίου.

👉 Γι’ αυτό και στο Βυζάντιο, αλλά και σήμερα, οι πόλεις με ισχυρό λιμάνι (όπως η Κωνσταντινούπολη τότε) είχαν μεγάλη οικονομική και στρατηγική σημασία.

Ναι, οι γιορτές είναι απαραίτητες και για τη ζωή των ανθρώπων αλλά και για την αρμονική συμβίωση ενός λαού, για διάφορους λόγους:

• Ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής: Οι γιορτές φέρνουν τους ανθρώπους μαζί, είτε είναι οικογενειακές, θρησκευτικές ή δημόσιες, και ενισχύουν τους δεσμούς μεταξύ τους.

• Ψυχαγωγία και ανάπαυση: Προσφέρουν στιγμές χαλάρωσης, διασκέδασης και ανανέωσης από την καθημερινή ρουτίνα.

• Διατήρηση παραδόσεων και ταυτότητας: Μέσα από γιορτές οι άνθρωποι διατηρούν τις πολιτιστικές και θρησκευτικές τους παραδόσεις, κάτι που βοηθά στην κοινή ταυτότητα ενός λαού.

• Έκφραση χαράς και ευγνωμοσύνης: Οι γιορτές δίνουν την ευκαιρία να γιορτάσουμε επιτυχίες, θετικά γεγονότα ή θρησκευτικές αξίες.

• Ενίσχυση της οικονομίας: Σε πολλές περιπτώσεις, οι γιορτές σχετίζονται με αγορές, πανηγύρια και εκδηλώσεις που στηρίζουν οικονομικά την κοινότητα.

Συμπέρασμα: Όπως και στο Βυζάντιο, έτσι και σήμερα οι γιορτές ενώνουν τους ανθρώπους, δημιουργούν χαρά και διατηρούν ζωντανές τις παραδόσεις, συμβάλλοντας στην αρμονική συμβίωση ενός λαού.

1 σκίμποδας: χαμηλό σκαμνί.

2 γραμματιστής: ο δάσκαλος των πρώτων γραμμάτων.

3 ψαλτήρι: εκκλησιαστικό βιβλίο με συλλογή ψαλμών.

4 περγαμηνή: επεξεργασμένο δέρμα μικρού ζώου.

5 ο μη δαρείς ου παιδεύεται: όποιος δεν δαρθεί, δε μαθαίνει.

Θετικά στοιχεία

Το βυζαντινό εκπαιδευτικό σύστημα είχε αξιοσημείωτα στοιχεία για την εποχή του:

1. Υπήρχε οργανωμένη δομή με τάξεις και συγκεκριμένο πρόγραμμα σπουδών.

2. Δινόταν έμφαση στα θεμελιώδη γράμματα (ανάγνωση, γραφή, λογαριασμός).

3. Υπήρχε επαγγελματική κατάρτιση μέσω του συστήματος μαθητείας.

4. Τα εκκλησιαστικά σχολεία προσέφεραν δωρεάν εκπαίδευση σε ορφανά και ικανά παιδιά.

Σοβαρά προβλήματα

Ωστόσο, το σύστημα είχε σημαντικές αδυναμίες:

• Δεν ήταν υποχρεωτικό, με αποτέλεσμα πολλά παιδιά να μένουν αμόρφωτα

• Οικονομικός αποκλεισμός: Μόνο όσοι μπορούσαν να πληρώσουν δίδακτρα είχαν πρόσβαση

• Φυλετικές διακρίσεις: Τα κορίτσια δεν πήγαιναν σχολείο και περιορίζονταν σε οικιακές εργασίες

• Σωματικές τιμωρίες: Η χρήση βίας θεωρούνταν αναγκαία για τη μάθηση

Τι ισχύει σήμερα

Στη σύγχρονη Ελλάδα:

✓ Υποχρεωτική και δωρεάν εκπαίδευση για όλα τα παιδιά

✓ Ισότητα των φύλων στην πρόσβαση στην εκπαίδευση

✓ Απαγόρευση σωματικών τιμωριών και παιδικής εργασίας

✓ Διατηρείται η διδασκαλία βασικών δεξιοτήτων (γραφή, ανάγνωση, αριθμητική)

✓ Υπάρχουν ακόμα ιδιωτικά και δημόσια σχολεία, αλλά η δημόσια εκπαίδευση είναι προσβάσιμη σε όλους

Το βυζαντινό σύστημα αντανακλούσε τις ανισότητες της εποχής του, ενώ σήμερα η εκπαίδευση θεωρείται θεμελιώδες δικαίωμα κάθε παιδιού.

Όχι, τα κορίτσια δεν είχαν τις ίδιες ευκαιρίες με τα αγόρια. Σύμφωνα με το κείμενο:

• Τα κορίτσια δεν πήγαιναν σχολείο και έμεναν στο σπίτι.

• Η εκπαίδευσή τους περιοριζόταν σε οικιακές δεξιότητες: κέντημα, πλέξιμο, ύφανση.

• Έπαιζαν στις αυλές και βοηθούσαν στις δουλειές του σπιτιού.

• Την αγωγή τους ανελάμβαναν οι μητέρες και οι γιαγιάδες, όχι επίσημοι δάσκαλοι.

Από την άλλη, μόνο τα αγόρια είχαν πρόσβαση στα σχολεία (όσοι οι γονείς τους μπορούσαν να πληρώσουν) ή μάθαιναν τέχνες κοντά σε τεχνίτες.

Αυτή η διαφορά είναι βαθιά άδικη και προβληματική, γιατί:

• Στερούσε δυνατότητες: Τα κορίτσια δεν είχαν την ευκαιρία να αναπτύξουν τις πνευματικές τους ικανότητες, να μάθουν γράμματα, ή να ασκήσουν επαγγέλματα.

• Διαιώνιζε την ανισότητα: Καθήλωνε τις γυναίκες σε υποδεέστερο κοινωνικό ρόλο, περιορισμένο στο σπίτι.

• Σπατάλη ταλέντου: Η κοινωνία χανόταν τη συνεισφορά των γυναικών σε επιστήμες, τέχνες και άλλους τομείς.

• Οικονομική εξάρτηση: Χωρίς εκπαίδευση, οι γυναίκες εξαρτώνταν οικονομικά από τους άνδρες.

Όχι, η παιδική εργασία δεν επιτρέπεται σήμερα. Είναι απαγορευμένη από τον νόμο τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς.

Τα παιδιά προστατεύονται από:

• Διεθνείς συμβάσεις: Η Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού και οι συμβάσεις της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (ΔΟΕ) απαγορεύουν την παιδική εργασία.

• Εθνική νομοθεσία: Στην Ελλάδα, τα παιδιά κάτω των 15 ετών δεν επιτρέπεται να εργάζονται. Ακόμα και για τους εφήβους 15-18 ετών υπάρχουν αυστηροί περιορισμοί και προστασία.

• Υποχρεωτική εκπαίδευση: Τα παιδιά πρέπει να φοιτούν υποχρεωτικά στο σχολείο, όχι να εργάζονται.

Η διαφορά από το Βυζάντιο

Στο Βυζάντιο, όπως διαβάσαμε, τα αγόρια που δεν πήγαιναν σχολείο εργάζονταν ως μαθητευόμενοι από μικρή ηλικία, συχνά άμισθα για δύο χρόνια κοντά σε τεχνίτες. Αυτό σήμερα θεωρείται εκμετάλλευση και είναι παράνομο.

Δυστυχώς, παρά την απαγόρευση, η παιδική εργασία εξακολουθεί να υπάρχει παράνομα σε κάποιες χώρες του κόσμου, και η καταπολέμησή της παραμένει σημαντικός στόχος της διεθνούς κοινότητας.

Δυσάρεστο περιβάλλον διδασκαλίας:

• Οι αίθουσες ήταν στενές με μικρά παράθυρα, άρα σκοτεινές και με κακό αερισμό.

• Κάθονταν σε άβολες θέσεις: ξύλινους πάγκους, χαμηλούς σκίμποδες, σταυροπόδι στο πάτωμα ή ακόμα και όρθιοι.

• Δεν υπήρχαν τα σύγχρονα άνετα θρανία.

Πρωτόγονα εκπαιδευτικά μέσα:

• Έγραφαν σε πέτρινες πλάκες με κοντύλι και έσβηναν με σφουγγάρι.

• Χρησιμοποιούσαν πλάκες αλειμμένες με κερί.

• Μόνο στις μεγαλύτερες τάξεις έγραφαν σε παπύρους ή περγαμηνές (επεξεργασμένο δέρμα ζώου).

• Το χαρτί εμφανίστηκε μόνο από τον 10ο αιώνα.

Σωματικές τιμωρίες:

• Οι τιμωρίες ήταν συνηθισμένο γεγονός.

• Το ραβδί και η βέργα θεωρούνταν απαραίτητα μέσα διδασκαλίας.

• Γονείς και δάσκαλοι πίστευαν: «Όποιος δε δαρθεί δε μαθαίνει γράμματα».

• Οι τιμωρίες γίνονταν με την έγκριση ή την προτροπή των γονέων.

Οι βυζαντινοί μαθητές αντιμετώπιζαν πολύ σκληρές συνθήκες που σήμερα θα θεωρούνταν απαράδεκτες!