ΓΛΩΣΣΑ Ε΄
Ενότητα 4
Ενότητα 4
Τα ζώα που ζουν κοντά μας
Γλώσσα Ε΄ Δημοτικού - 4η ενότητα
Βιβλίο μαθητή & Τετράδιο εργασιών με δυνατότητα επεξεργασίας των κειμένων και προσθήκης των απαντήσεων μέσα σε πλαίσια.
Στόχοι
Περιγράφουμε ζώα
Μιλάμε για τη συμπεριφορά των ανθρώπων προς τα ζώα.
Χρησιμοποιούμε επίθετα και μετοχές με λειτουργία επιθέτου.
Χρησιμοποιούμε σωστά τα άρθρα (οριστικά και αόριστα).
Κλίνουμε επίθετα σε -ής, -ιά, -ί και -ύς, -ιά, -ύ.
Στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, κοντά σε μια πλούσια ελληνική οικογένεια, των αρχών του αιώνα μας ζει ο Μάγκας, ένα σκυλάκι ράτσας, πολύ καλομαθημένο. Κάποια στιγμή αποφασίζει να το σκάσει από το σπίτι των ιδιοκτητών του αλλά αντιμετωπίζει τις δυσκολίες της νέας του ζωής. Εκεί θα τον συντροφέψει ένα άλλο σκυλί που ζει αδέσποτο στους δρόμους. Ο Μάγκας όμως δεν αντέχει για πολύ αυτή τη ζωή και έτσι αποφασίζει να επιστρέψει κοντά στους δικούς του. Αργότερα, θα συντροφέψει τον νεαρό κύριό του στην Ελλάδα και μαζί του θα λάβει μέρος στον Μακεδονικό Αγώνα.
Κάνε κλικ στο βιβλίο για να το διαβάσεις
Πηνελόπη Δέλτα
Η Πηνελόπη Δέλτα γεννήθηκε το 1874 στην Αλεξάνδρεια και έδωσε τέλος στη ζωή της στις 2 Μαΐου 1941. Ήταν κόρη του εθνικού ευεργέτη Εμμανουήλ Μπενάκη και είχε γνωρίσει εξέχουσες προσωπικότητες όπως ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Νικόλαος Πλαστήρας.
Πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα σε νεαρή ηλικία δημοσιεύοντας έργα της στο περιοδικό της Αλεξάνδρειας «Έσο Έτοιμος». Το 1909 εκδίδεται το μυθιστόρημά της «Για την Πατρίδα», την επόμενη χρονιά το «Παραμύθι χωρίς όνομα» και ένα χρόνο αργότερα το ιστορικό μυθιστόρημα «Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου». Το 1915 εξέδωσε στην Αθήνα τα «Παραμύθια και άλλα». Λίγο μετά δημοσιεύονται τα διηγήματα για ενήλικες «Τ' ανεύθυνα» (1921) και «Η Ζωή του Χριστού» (1925).
Το 1925 παρουσιάστηκαν τα πρώτα συμπτώματα της ασθένειας που την κράτησε καθηλωμένη στο σπίτι για την υπόλοιπη ζωή της. Το 1935 εκδίδεται «Ο Μάγκας» και δύο χρόνια αργότερα το ιστορικό μυθιστόρημα «Στα μυστικά του βάλτου». Ήδη είχε εκδοθεί «Ο Τρελαντώνης» (1932), στο οποίο περιγράφει τις περιπέτειες των παιδικών χρόνων του μικρότερου αδερφού της. Εμπνέεται από τη θρησκευτική παράδοση, τη βυζαντινή ιστορία και τον Μακεδονικό Αγώνα. Το έργο της ήρθε να καλύψει ένα μεγάλο κενό στον χώρο της παιδικής λογοτεχνίας.
Για να περιγράψουμε ένα ζώο αναφέρουμε...
Το είδος και την οικογένεια που ανήκει.
Την εξωτερική του εμφάνιση.
Το περιβάλλον του (πού ζει, πώς τρέφεται…).
Το χαρακτήρα του (προτερήματα, ελαττώματα).
Τις συνήθειές του.
Τη διάρκεια ζωής.
Τη σχέση του με τον άνθρωπο (ωφέλειες ή ζημιές που προκαλεί στον άνθρωπο, μύθους, θρύλους ή παραδόσεις σχετικές).
Έτσι περιγράφεται επιστημονικά ένα ζώο. Αυτή η περιγραφή απαιτεί ειδικές γνώσεις.
Όταν όμως θέλουμε να περιγράψουμε ένα ζώο δικό μας ή κάποιο που έχουμε γνωρίσει και έχουμε μια ιδιαίτερη σχέση μαζί του, τότε μπορούμε να πούμε ότι ξέρουμε από τα παραπάνω και τα εξής:
Το όνομα του ζώου και την ηλικία του.
Πότε και πώς το αποκτήσαμε.
Πώς περνάμε μαζί του.
Ένα περιστατικό που ζήσαμε μαζί του.
Συναισθήματα και σκέψεις μας.
Σημείωση
Όταν περιγράφουμε ένα ζώο με επιστημονικό τρόπο, χρησιμοποιούμε ρήματα σε γ΄ πρόσωπο ενικού ή πληθυντικού.
Η καμηλοπάρδαλη είναι το πιο ψηλό ζώο της ξηράς. Τα διάφορα είδη της καμηλοπάρδαλης ζουν διασκορπισμένα στην Αφρική και ξεχωρίζουν από τα διαφορετικά σχέδια στο τρίχωμά τους…
Όταν περιγράφουμε ένα δικό μας ζώο ή κάποιο με το οποίο συνδεόμαστε προσωπικά, τότε μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ρήματα σε α΄ πρόσωπο ενικού ή πληθυντικού.
Πρώτη φορά βρισκόμουν σε βαπόρι. […] Μαζί ταξίδευε όλη η οικογένεια. Μα ιδιαίτερη γνωριμία είχα με τον Λουκά και τις δίδυμες Άννα και Λίζα, τα τρία μικρότερα παιδιά του αφέντη μου…
Προσοχή!
Όπως σε όλες τις περιγραφές, έτσι και στην περιγραφή ενός ζώου δεν ξεχνάμε τα επίθετα, που είναι πολύ σημαντικά, γιατί με αυτά θα περιγράψουμε τον χαρακτήρα του.
Όλα τα παραπάνω στοιχεία μιας περιγραφής δεν είναι δεσμευτικά. Δε σημαίνει ότι πρέπει να τα χρησιμοποιήσουμε όλα. Μπορούμε να κάνουμε μια επιλογή ανάλογα με το τι γνωρίζουμε ή με το τι θέλουμε να τονίσουμε κάθε φορά.
Επίθετα λέγονται οι λέξεις που μας φανερώνουν τι είδους (πώς είναι) το ουσιαστικό ή αλλιώς… μας φανερώνουν την ποιότητα ή μια ιδιότητα του ουσιαστικού.
Παράδειγμα
Ο όμορφος άνθρωπος.
Τι είδους είναι το ουσιαστικό μας, δηλαδή η λέξη «άνθρωπος»; Είναι «όμορφος» (έχει την ιδιότητα της ομορφιάς).
Οι «παραξενιές» των επιθέτων
Τα επίθετα κλίνονται όπως και τα ουσιαστικά, δηλαδή έχουν πτώσεις και αριθμούς.
Σχηματίζουν και τα 3 γένη. Δηλαδή, η ίδια λέξη αλλάζει για να ταιριάξει και στα 3 γένη (συνήθως αλλάζει το τελευταίο κομμάτι του επιθέτου, δηλαδή η κατάληξη).
Τα επίθετα χαρακτηρίζουν (φανερώνουν τι είδους είναι) κάποιο ουσιαστικό, γι’ αυτό δεν υπάρχουν μόνα τους στον λόγο. Πάντα πηγαίνουν μαζί μ’ ένα ουσιαστικό.
Ο τόνος στα επίθετα -κατά την κλίση- δεν κατεβαίνει σε καμία πτώση. Παραμένει στη συλλαβή που τονίζεται στην ονομαστική ενικού του αρσενικού.
Τα επίθετα έχουν τις ίδιες καταλήξεις που έχουν και τα ουσιαστικά. Κλίνονται όπως τα ουσιαστικά που έχουν τις ίδιες καταλήξεις. Τα χωρίζουμε σε κατηγορίες σύμφωνα με τις καταλήξεις τους. Π.χ.: ο μεγάλος κήπος - η μεγάλη πόλη - το μεγάλο μήλο.
Πολλές φορές οι μετοχές χρησιμοποιούνται ως επίθετα. Μια μετοχή όταν έχει θέση επιθέτου, είναι δίπλα από το ουσιαστικό που συνοδεύει. Αν βρίσκεται σε οποιαδήποτε άλλη θέση μέσα σε μια πρόταση δεν θεωρείται επίθετο.
Παράδειγμα:
Οι φυλακισμένοι ληστές εξεγέρθηκαν. (Σε αυτό το παράδειγμα η μετοχή είναι σε θέση επιθέτου)
Οι ληστές έμειναν φυλακισμένοι ισόβια. ( Η μετοχή δεν θεωρείται επίθετο)
Επιθετικός προσδιορισμός
Επιθετικός προσδιορισμός ονομάζεται το επίθετο ή άλλη λέξη, που βρίσκεται σε θέση επιθέτου, δηλαδή, δίπλα σε ουσιαστικό και…
προσδιορίζει (λέει ακριβώς τι είδους είναι) το ουσιαστικό
φανερώνει μία μόνιμη ιδιότητα (ένα γνώρισμα που έχει συνέχεια) του ουσιαστικού.
🔹 Ο επιθετικός προσδιορισμός βρίσκεται στο ίδιο γένος, στον ίδιο αριθμό και στην ίδια πτώση με το ουσιαστικό που προσδιορίζει.
Π.χ.
Η Ειρήνη έχει μαύρα μαλλιά.
Η λέξη «μαύρα» είναι επίθετο και επιθετικός προσδιορισμός (προσδιορίζει το ουσιαστικό «μαλλιά»).
Φρόντισε το πληγωμένο ζώο.
Η λέξη «πληγωμένο» είναι μετοχή αλλά και επιθετικός προσδιορισμός (προσδιορίζει τη λέξη «ζώο»).
🔹 Οπότε, σαν επιθετικοί προσδιορισμοί χρησιμοποιούνται επίθετα, μετοχές, αντωνυμίες, αριθμητικά, ουσιαστικά, εμπρόθετα ουσιαστικά, επιρρήματα με άρθρο.
🔹 Κάποιες φορές ο επιθετικός προσδιορισμός συνδέεται τόσο στενά με το ουσιαστικό που προσδιορίζει, ώστε το ονοματικό σύνολο που σχηματίζουν να αποδίδεται με μία μόνο σύνθετη λέξη (προσδιοριστικά σύνθετα). Π.χ.: η μεγάλη πόλη → η μεγαλούπολη / τα μικρά προβλήματα → τα μικροπροβλήματα.
Όταν περιγράφουμε τον χαρακτήρα κάποιου αναφέρουμε πώς σχηματίσαμε την άποψή μας, λέμε γιατί βγάλαμε αυτό το συμπέρασμα. Χρησιμοποιούμε αιτιολογικές προτάσεις.
Αιτιολογικές λέγονται οι δευτερεύουσες προτάσεις που φανερώνουν την αιτία για την οποία γίνεται κάτι. Απαντάνε στην ερώτηση «γιατί»;
Δεν έμεινε για καφέ, γιατί είχε αργήσει.
Επειδή είχε περάσει η ώρα, έφυγα.
Οι αιτιολογικές προτάσεις εισάγονται με τις λέξεις: γιατί, επειδή, διότι, αφού, μια και, καθώς, μια που, για να, εφόσον, καθώς, σαν να, και που, που.
Οι αιτιολογικές προτάσεις, χωρίζονται συνήθως από τις προτάσεις που προσδιορίζουν με κόμμα, εκτός κι αν είναι πολύ σύντομες.
Η ιστορία του Τεν-Τεν
Χάρτινος ήρωας που «γεννήθηκε» στις 10 Ιανουαρίου 1929 από το πενάκι του βέλγου κομίστα Ζορζ Ρεμί (1907-1983), γνωστότερου ως Ερζέ. Οι πρώτες του ιστορίες δημοσιεύτηκαν στο νεανικό ένθετο της εφημερίδας των Βρυξελλών «20ος αιώνας».
Ο Τεντέν (Tintin) είναι ο ξανθομάλλης νεαρός με το χαρακτηριστικό τσουλούφι, που δουλεύει ως ρεπόρτερ και μπλέκεται σε απίθανες περιπέτειες μυστηρίου σε κάθε γωνιά του πλανήτη, μαζί με τον πιστό του σκύλο Μιλού, ένα λευκότριχο φοξ τεριέ.
Ο Μιλού είναι ταυτισμένος με τον Τεντέν και για πολλά χρόνια η σειρά είχε τίτλο «Οι περιπέτειες του Τεντέν και του Μιλού». Σε αυτές τις ιστορίες, ο ρόλος του είναι πολύ σημαντικός, αφού είναι και ο μοναδικός σύντροφος του ήρωα. Συνομιλεί κανονικά με τον Τεντέν, λέει τη γνώμη του, διαφωνεί και συμβουλεύει. Το ουσιαστικό τους δέσιμο, όμως, δεν παραβλέπει διαφορές στο χαρακτήρα και τάσεις ανεξαρτησίας. Ο Μιλού πατάει πιο σταθερά στα πόδια του, ενώ ο Τεντέν δε σκέφτεται τίποτα άλλο από την επιτυχία της αποστολής του.
Μπουλντόγκ
Ράτσα: Αγγλικό μπουλντόγκ.
Καταγωγή: Μεγάλη Βρετανία.
Ιστορία: Το Μπουλντόγκ κατάγεται από το αρχαίο ασιατικό Μαστίφ, σκυλί αγώνων που ήρθε στη Μεγάλη Βρετανία από τους Φοίνικες θαλασσοπόρους. Το Μπουλντόγκ χρησιμοποιήθηκε για να παλεύει με τον ταύρο ή με άλλα μοχθηρά σαρκοφάγα όπως είναι οι αρκούδες και τα λιοντάρια. Οι οργανωμένες κυνομαχίες ήταν επίσης καθημερινό φαινόμενο μέχρι το 1835 που η σκληρή αυτή συνήθεια τέθηκε εκτός νόμου στην Αγγλία. Μετά από αυτό η αναπαραγωγή καθαρόαιμων Μπουλντόγκ έγινε σπάνια. Η επιλεκτική αναπαραγωγή από τότε έχει μετατρέψει το Μπουλντόγκ σε αγαπημένο οικογενειακό κατοικίδιο ζώο.
Περιγραφή: Είναι ένα κοντόχοντρο σκυλί με κοντά και στραβά πόδια, με τεράστιο κεφάλι, ίσιο πρόσωπο, με το κάτω σαγόνι να προεξέχει και χαλαρά ζαρωμένο δέρμα. Ζυγίζει μεταξύ 22 και 25 κιλών και το ύψος του κυμαίνεται από 30 μέχρι 40 εκ. Το τρίχωμα του Μπουλντόγκ είναι πυκνό, ίσιο, κοντό, στιλπνό και λείο. Το χρώμα του τριχώματος μπορεί να είναι λευκό, καφέ με κόκκινες κηλίδες, κόκκινο, φαιοκίτρινο, σκούρο καφέ, ή οποιαδήποτε από αυτά τα χρώματα σε λευκή βάση.
Χαρακτήρας: Παρά την μοχθηρή εμφάνισή του είναι από την φύση του ευγενικό, τρυφερό και στοργικό. Είναι σκληραγωγημένο και θαρραλέο και είναι πολύ καλός σύντροφος για τα παιδιά. Δημιουργεί ισχυρό δεσμό με τον ιδιοκτήτη. Έχει παθητική συμπεριφορά και εξαρτάται από την ανθρώπινη επαφή για να είναι ευτυχισμένο και να ευημερεί. Συνυπάρχει με άλλα κατοικίδια που έχει μεγαλώσει μαζί τους, αλλά μπορεί να γίνει αγενές και να προσπαθήσει να εκφοβίσει τα ξένα σκυλιά. Είναι πολύ κτητικό σε σχέση με την τροφή του και δεν πρέπει να το ταϊζετε παρουσία άλλων σκύλων ή μικρών παιδιών. Έχοντας την τάση να είναι θετικό και επίμονο η εκπαίδευσή του πρέπει να γίνεται σε σταθερή βάση, με υπομονή, με συνέπεια και να είμαστε δίκαιοι μαζί του.
Το βιβλίο της Βούλας Μάστορη «Αγάπες με ουρά» είναι ένα τρυφερό και χιουμοριστικό παιδικό μυθιστόρημα, που απευθύνεται κυρίως σε παιδιά ηλικίας 8 έως 12 ετών.
Η ιστορία επικεντρώνεται στην άφιξη της Κλεοπάτρας, μιας γάτας ράτσας «μπούρμα», στη ζωή μιας οικογένειας. Η αφήγηση γίνεται από τον μικρότερο γιο της οικογένειας, ο οποίος περιγράφει με χιούμορ τις περιπέτειες και τις αλλαγές που φέρνει η νέα, απρόβλεπτη ένοικος.
Βασικό θέμα του βιβλίου είναι η φιλοζωία και, ειδικότερα, η ιδιαίτερη σχέση που αναπτύσσουν οι άνθρωποι με τις γάτες. Η συγγραφέας εξερευνά ερωτήματα όπως:
Πόσες γάτες χωράνε στην καρδιά ενός ανθρώπου;
Πώς επιλέγει μια γάτα τον άνθρωπό της;
Μέσα από την ιστορία, η Μάστορη αποκαλύπτει τρυφερές ανθρώπινες σχέσεις και δίνει έμφαση στην αγάπη και τον σεβασμό προς τα ζώα, δείχνοντας πόσο μυστήρια αλλά και αγαπησιάρικα πλάσματα είναι.
Οι σκύλοι με τις γάτες κι οι γάτες πάλι με τους ποντικούς ήτανε πρώτα φίλοι, όπως είναι όλα τα ζώα μεταξύ τους. Μα κάποτε τσακώθηκαν, κι από τότε κρατάει το μίσος τους από γενιά σε γενιά, κι όλοι μας σήμερα ξέρουμε πόσο εχθρεύονται οι σκύλοι τις γάτες κι οι γάτες τα ποντίκια.
Και να πώς έγιναν τα πράγματα.
Μια φορά κι έναν καιρό, πάνε χρόνια από τότε, τα σκυλιά μπλέχτηκαν δίχως να το θέλουν σε μια δίκη. Τα καημένα όμως, σαν σκυλιά που ήταν, δεν ήξεραν από δίκες και τα είχανε χαμένα. Έτρεχαν από εδώ, έτρεχαν από κει… Με τα πολλά, κάποιος τους ορμήνεψε να πάνε σ’ ένα δικηγόρο, μα κι ο δικηγόρος σ’ άλλες σκοτούρες τους έβαλε. Να βρούνε μάρτυρες, να βρούνε λεφτά, να υπογράψουν χαρτιά. Θεέ μου, πόσα χαρτιά!
Το κύριο θέμα του ποιήματος του Ζαχαρία Παπαντωνίου «Οι δύο φίλοι» είναι η φιλία και η αξία της ειρήνης έναντι της διαμάχης. Μέσα από την απλή αλληγορία του σκύλου και της γάτας, ο Παπαντωνίου περνάει το μήνυμα ότι ακόμη και οι πιο διαφορετικοί ή εχθρικοί χαρακτήρες μπορούν να βρουν έναν κοινό τόπο συνύπαρξης, αρκεί να το θελήσουν και να αφήσουν πίσω τις διαφορές τους.
Όμοια κλίνονται: βυσσινής, καφετής, θαλασσής, κεραμιδής, τριανταφυλλής, χρυσαφής κτλ.
Όμοια κλίνονται: παχύς, ελαφρύς, βαρύς, φαρδύς, τραχύς κτλ.
Και τα ζώα έχουν δικαιώματα
Η ιδιοκτησία ενός ζώου, εκτός από τη χαρά και την ικανοποίηση που μας προσφέρει, περιλαμβάνει και υποχρεώσεις, τόσο ηθικές όσο και νομικές.
Άρθρα λέγονται οι μικρές λέξεις που μπαίνουν μπροστά από τα ουσιαστικά, τα επίθετα, τις κλιτές μετοχές και ορισμένες αντωνυμίες. Μας δηλώνουν αν η λέξη που ακολουθεί είναι αρσενικό, θηλυκό ή ουδέτερο (γένος), αν πρόκειται για ένα ή πολλά (αριθμό), σε ποια πτώση βρίσκεται, και κατά πόσον κάτι είναι ορισμένο ή αόριστο.