Γεωγραφία Ε΄

Επειδή τα βουνά είναι τόσο ψηλά και επιβλητικά, οι άνθρωποι από παλιά τα πίστευαν για ιερά, φτιάχνοντας ιστορίες και παραδόσεις που ταίριαζαν με τη δύναμή τους.

Όλυμπος: κατοικία των δώδεκα θεών της αρχαιότητας.

Πήλιο: κατοικία των Κενταύρων, μυθικών πλασμάτων με μισό σώμα αλόγου και μισό σώμα ανθρώπου.

Ίδη (Ψηλορείτης): σε μια σπηλιά του βουνού, στο Ιδαίο Άντρο, μεγάλωσε ο Δίας με τη φροντίδα μιας κατσίκας, της Αμάλθειας.

Και στη σύγχρονη ιστορία, τα βουνά είχαν ως καταφύγιο και ορμητήριο οι Κλέφτες και οι Αρματολοί, μέρη όπου δεν μπορούσαν να τους εντοπίσουν και να τους επιτεθούν οι Τούρκοι. Στα βουνά της Πίνδου το 1940 οι Έλληνες αντιμετώπισαν με επιτυχία τους Ιταλούς εισβολείς.

Η κατεύθυνση της οροσειράς της Πίνδου είναι από ΒΔ (σύνορα Αλβανίας) προς τα ΝΑ (Στερεά Ελλάδα).

ΒΑ της Πίνδου σχηματίζονται τα βουνά Βούρινος και Όλυμπος.

Α της Πίνδου το βουνό Όθρυς.

ΝΑ της Πίνδου τα βουνά Παρνασσός και Κιθαιρώνας.

ΝΔ της Πίνδου τα Ακαρνανικά όρη.

Ν της Πίνδου τα βουνά Βαρδούσια και Γκιόνα, αν και φαίνεται να αποτελούν μέρος της ίδιας οροσειράς.

Αν πετάξουμε κατά μήκος του 22ου μεσημβρινού, θα περάσουμε πάνω από τα εξής βουνά:

• Βόρας

• Βέρμιο

• Όλυμπος

• Βαρδούσια

• Γκιόνα

• Αροάνια

• Μαίναλο

Η παράλια πεδιάδα φτάνει ως τη θάλασσα και ένα κομμάτι της βρέχεται από αυτήν.

Η ηπειρωτική (εσωτερική) πεδιάδα περιβάλλεται από βουνά, χωρίς να έχει πρόσβαση στη θάλασσα.

Παράλιες πεδιάδες

• Θεσσαλονίκης-Γιαννιτσών

• Ξάνθης-Κομοτηνής

• Σερρών

• Ηλείας

Ηπειρωτικές (εσωτερικές) πεδιάδες

• Έβρου

• Δράμας

• Θεσσαλίας

• Κωπαΐδας

Στην πραγματικότητα, και οι δύο έχουν ένα μέρος του δίκιου με το μέρος τους, αλλά η κοπέλα είναι αυτή που χρησιμοποιεί τον γεωγραφικά ακριβή όρο για τη δραστηριότητά τους!

Ας δούμε τη διαφορά με απλά λόγια:

1. Ο Ισθμός (Αυτό που λέει το αγόρι)

Ο Ισθμός είναι η στενή λωρίδα ξηράς που ενώνει δύο μεγαλύτερες στεριές (στην περίπτωσή μας, την Πελοπόννησο με τη Στερεά Ελλάδα). Το αγόρι έχει δίκιο με την έννοια ότι βρίσκονται στην τοποθεσία του Ισθμού.

2. Η διώρυγα (Αυτό που λέει το κορίτσι)

Η διώρυγα είναι το τεχνητό κανάλι, το «χαντάκι» με νερό που έσκαψαν οι άνθρωποι μέσα στον Ισθμό για να ενωθεί ο Σαρωνικός με τον Κορινθιακό κόλπο. Εφόσον βρίσκονται πάνω σε ιστιοφόρο και πλέουν στο νερό, η κοπέλα είναι πιο σωστή: διασχίζουν τη Διώρυγα της Κορίνθου.

Με τι μπορούν να ασχοληθούν οι άνθρωποι στα βουνά;

• Κτηνοτροφία: Είναι η πιο παραδοσιακή απασχόληση. Η παραγωγή εκλεκτών γαλακτοκομικών προϊόντων (τυρί, γιαούρτι) και κρέατος είναι η βάση της οικονομίας πολλών ορεινών περιοχών.

• Υλοτομία: Η αξιοποίηση του ξύλου από τα δάση για θέρμανση, έπιπλα και κατασκευές, πάντα με σεβασμό στο περιβάλλον.

• Ορεινός Τουρισμός: Τα τελευταία χρόνια, ο τουρισμός (χιονοδρομικά κέντρα, πεζοπορία, αγροτουρισμός) φέρνει πολλούς επισκέπτες και ζωντανεύει τα χωριά.

• Τοπικά Προϊόντα: Η συλλογή βοτάνων, η παραγωγή μελιού και τα παραδοσιακά γλυκά του κουταλιού είναι δραστηριότητες που εκτιμώνται πολύ από τους κατοίκους των πόλεων.

Επειδή η ζωή στο βουνό είναι πιο δύσκολη (ειδικά τον χειμώνα), το κράτος οφείλει να στηρίζει αυτούς τους ανθρώπους με συγκεκριμένους τρόπους:

• Δίκτυο Συγκοινωνιών: Καλοί δρόμοι που μένουν ανοιχτοί από τα χιόνια, ώστε να μην απομονώνονται τα χωριά και να γίνονται εύκολα οι μεταφορές εμπορευμάτων.

• Υγεία και Παιδεία: Ίδρυση και σωστή λειτουργία Κέντρων Υγείας και σχολείων, ώστε οι οικογένειες να νιώθουν ασφάλεια και να μην αναγκάζονται να μετακομίσουν στις πόλεις.

• Γρήγορο Internet: Στην εποχή μας, η ψηφιακή σύνδεση επιτρέπει σε κάποιον να εργάζεται από το βουνό για μια εταιρεία στην Αθήνα ή στο εξωτερικό (τηλεργασία).

• Οικονομικά Κίνητρα: Χαμηλότεροι φόροι ή επιδοτήσεις για όσους ανοίγουν επιχειρήσεις σε ορεινές περιοχές, ενισχύοντας την τοπική οικονομία.

1. Ευκολία στις μετακινήσεις

Επειδή το έδαφος είναι ίσιο, οι δρόμοι μας είναι ευθείς και ασφαλείς. Μπορούμε να χρησιμοποιούμε το ποδήλατο για να πάμε παντού, ενώ οι συγκοινωνίες (λεωφορεία, τρένα) είναι συχνές και γρήγορες. Στα βουνά, οι άνθρωποι έχουν να αντιμετωπίσουν στροφές και στενούς δρόμους, συχνά επικίνδυνους. 

2. Καλύτερη οικονομία και δουλειές

Στην πεδιάδα, η γεωργία είναι πιο εύκολη γιατί μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε μεγάλα τρακτέρ και μηχανήματα. Επίσης, είναι πολύ πιο εύκολο να χτιστούν εργοστάσια ή μεγάλα καταστήματα, προσφέροντας περισσότερες δουλειές στους γονείς μας. Οι μεταφορές είναι πιο εύκολες και φθηνές και όχι ακριβές και αργές λόγω του ανάγλυφου στις ορεινές περιοχές.

3. Πρόσβαση σε υπηρεσίες

Λόγω του ομαλού εδάφους, είναι πιο εύκολο να χτιστούν μεγάλα νοσοκομεία, σχολεία, γήπεδα και εμπορικά κέντρα. Ένας κάτοικος ορεινού χωριού συχνά χρειάζεται να ταξιδέψει ώρες για να βρει ένα μεγάλο κατάστημα ή έναν γιατρό.

4. Ήπιο κλίμα

Τον χειμώνα δεν αποκλειόμαστε από τα χιόνια. Ενώ στα ορεινά χωριά οι δρόμοι μπορεί να κλείσουν και τα σχολεία να σταματήσουν, στην πεδιάδα η ζωή συνεχίζεται κανονικά χωρίς τις δυσκολίες του υπερβολικού ψύχους.

1. Η Επιλογή των Προϊόντων

Ως μέλη του συνεταιρισμού, πρέπει να διαλέξουμε προϊόντα που ταιριάζουν στο ελληνικό κλίμα και έδαφος.

• Λάδι και Ελιές: Γιατί αντέχουν στην ξηρασία και έχουν μεγάλη ζήτηση στο εξωτερικό.

• Εσπεριδοειδή (πορτοκάλια, λεμόνια κτλ.): Ιδανικά αν ο συνεταιρισμός μας βρίσκεται σε πεδινή περιοχή (π.χ. Άργος ή Άρτα).

• Όσπρια (φασόλια, φακές κτλ.): Γιατί είναι παραδοσιακά προϊόντα της ελληνικής γης με υψηλή διατροφική αξία.

2. Ο Τρόπος Καλλιέργειας

Αποφασίζουμε να ακολουθήσουμε τη βιολογική γεωργία:

• Δεν χρησιμοποιούμε χημικά φάρμακα, ώστε να προστατεύσουμε το περιβάλλον και την υγεία των καταναλωτών.

• Χρησιμοποιούμε έξυπνο πότισμα (στάγδην άρδευση) για να μην σπαταλάμε το πολύτιμο νερό μας.

3. Ο Τρόπος Εμπορίας (Πώς θα τα πουλήσουμε;)

Εδώ θα χρειαστούμε τη βοήθεια των μεταφορών και των συγκοινωνιών:

• Τυποποίηση: Θα φτιάξουμε δικές μας όμορφες συσκευασίες που θα γράφουν «Προϊόν του Μαθητικού Συνεταιρισμού».

• Τοπική αγορά: Θα προμηθεύουμε τα μανάβικα και τα σούπερ μάρκετ της περιοχής μας.

• Εξαγωγές μέσω επινείου: Αν η πόλη μας είναι ηπειρωτική (π.χ. Τρίπολη), θα στείλουμε τα προϊόντα μας με φορτηγά στο πλησιέστερο λιμάνι για να ταξιδέψουν σε άλλες χώρες.

• Διαδίκτυο (E-shop): Θα φτιάξουμε μια ιστοσελίδα για να μπορεί κάποιος από την Αθήνα ή το εξωτερικό να παραγγέλνει απευθείας από εμάς.

1. Πέντε μεγάλες πεδινές πόλεις:

• Θεσσαλονίκη (σε μεγάλη πεδινή παραθαλάσσια έκταση) 320.000 κάτοικοι (Δήμος)

• Λάρισα (στην καρδιά της θεσσαλικής πεδιάδας) 145.000 κάτοικοι

• Σέρρες (στην πεδιάδα του Στρυμόνα) 58.000 κάτοικοι

• Αγρίνιο (στην πεδιάδα της Αιτωλοακαρνανίας) 46.000 κάτοικοι

• Καρδίτσα (επίσης στον θεσσαλικό κάμπο) 38.000 κάτοικοι

2. Πέντε ορεινές πόλεις (ή κωμοπόλεις με σημαντικό υψόμετρο):

• Τρίπολη (στο κέντρο της Πελοποννήσου) 31.000 κάτοικοι

• Φλώρινα (ορεινή πόλη με πολύ κρύο κλίμα) 17.000 κάτοικοι

• Καστοριά (αν και δίπλα σε λίμνη, περιβάλλεται από ψηλά βουνά και είναι ορεινή) 13.000 κάτοικοι

• Γρεβενά (χτισμένα σε ορεινό και ημιορεινό ανάγλυφο) 13.000 κάτοικοι

• Καρπενήσι (στις πλαγιές του Τυμφρηστού) 6.500 κάτοικοι

Οι πεδινές πόλεις παρουσιάζουν συνήθως μεγαλύτερη οικονομική ανάπτυξη για τους εξής βασικούς λόγους:

• Ευκολία στη δόμηση: Στις πεδιάδες οι πόλεις μπορούν να επεκταθούν εύκολα προς όλες τις κατευθύνσεις, επιτρέποντας το χτίσιμο περισσότερων σπιτιών και εργοστασίων, που σημαίνει και περισσότερες θέσεις εργασίας.

• Κεντρικοί οδικοί άξονες: Οι μεγάλες εθνικές οδοί και οι σιδηρόδρομοι περνούν από τις πεδιάδες. Αυτό διευκολύνει τις μεταφορές εμπορευμάτων και τις συγκοινωνίες, κάνοντας τις πόλεις αυτές εμπορικά κέντρα.

• Γεωργία και Βιομηχανία: Η Λάρισα, για παράδειγμα, αναπτύχθηκε πολύ γιατί γύρω της υπάρχει εύφορη γη που τροφοδοτεί τη βιομηχανία τροφίμων.

Στο Αιγαίο παρατηρούμε ότι έχει ήλιο, στην ηπειρωτική Ελλάδα ήλιο και σύννεφα και στη βόρεια Ελλάδα σύννεφα με αστραπές. Η θερμοκρασία είναι αρκετά υψηλή, που σημαίνει ότι μιλάμε για μια καλοκαιρινή ημέρα. Επίσης, στο δελτίο καιρού μπορούμε να δούμε την κατεύθυνση και την ένταση των ανέμων.

1. Τα βασικά στοιχεία ενός δελτίου καιρού

Όταν παρακολουθούμε την πρόγνωση, οι πληροφορίες που μας δίνονται είναι οι εξής:

• Θερμοκρασία: Η ζέστη ή το κρύο που θα κάνει. Συνήθως αναφέρονται οι «ακραίες» τιμές, δηλαδή η ελάχιστη (νωρίς το πρωί) και η μέγιστη (το μεσημέρι). Μετριέται σε βαθμούς Κελσίου (°C).

• Φαινόμενα: Τα σύμβολα που βλέπουμε στον χάρτη (ήλιος, σύννεφα, βροχή, καταιγίδες, χιόνι). Μας λένε αν ο ουρανός θα είναι καθαρός ή αν θα έχουμε βροχοπτώσεις.

• Άνεμοι: Μαθαίνουμε από πού φυσάει (διεύθυνση, π.χ. Βόρειοι άνεμοι) και πόσο δυνατοί είναι. Η ένταση μετριέται στην κλίμακα Μποφόρ (Beaufort) (από 0 έως 12).

• Υγρασία: Το πόσο «νερό» (υδρατμοί) υπάρχει στον αέρα. Όταν η υγρασία είναι υψηλή, νιώθουμε τη ζέστη ή το κρύο πιο έντονα.

2. Πώς συγκεντρώνουν οι επιστήμονες τις πληροφορίες;

Οι μετεωρολόγοι δεν «μαντεύουν» τον καιρό. Χρησιμοποιούν τεχνολογία αιχμής και όργανα ακριβείας:

• Μετεωρολογικοί σταθμοί: Είναι εγκαταστάσεις στο έδαφος που διαθέτουν όργανα όπως:

• Θερμόμετρα (για τη θερμοκρασία).

• Βαρόμετρα (για την ατμοσφαιρική πίεση).

• Ανεμόμετρα (για την ταχύτητα του ανέμου).

• Βροχόμετρα (για να μετρούν πόσο νερό έπεσε).

• Μετεωρολογικοί δορυφόροι: Πετούν γύρω από τη Γη και "φωτογραφίζουν" τα σύννεφα και τις καταιγίδες, παρακολουθώντας πώς κινούνται πάνω από τους ωκεανούς και τις ηπείρους.

• Μετεωρολογικά ραντάρ: Εντοπίζουν πού ακριβώς βρέχει ή χιονίζει σε πραγματικό χρόνο.

• Μετεωρολογικά μπαλόνια: Ανεβαίνουν ψηλά στην ατμόσφαιρα και στέλνουν πληροφορίες για τον αέρα σε διαφορετικά υψόμετρα.

3. Η επεξεργασία των δεδομένων

Όλες αυτές οι πληροφορίες (από τους σταθμούς, τους δορυφόρους και τα ραντάρ) καταλήγουν σε πανίσχυρους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Εκεί, ειδικά μαθηματικά μοντέλα επεξεργάζονται τα στοιχεία και «προβλέπουν» πώς θα εξελιχθεί ο καιρός τις επόμενες ημέρες.

1. Ο χειμώνας στην Κρήτη: Ήπιος αλλά βροχερός

Αν και ο χειμώνας είναι ήπιος, η Κρήτη δεν στερείται έντονων φαινομένων:

• Ήπιες θερμοκρασίες: Στα παράλια, σπάνια βλέπουμε το θερμόμετρο να πέφτει κάτω από τους 8-10°C.

• Πολλές βροχές: Ειδικά στη δυτική Κρήτη (Χανιά), βρέχει πολύ συχνά. Αυτό είναι απαραίτητο για να γεμίζουν οι υδροφόροι ορίζοντες.

• Χιόνια στα βουνά: Ενώ στις πόλεις χιονίζει σπάνια, τα βουνά της καλύπτονται με χιόνι για πολλούς μήνες.

• Νότιοι άνεμοι: Συχνά πνέουν "νοτιάδες" που φέρνουν ζέστη αλλά και αφρικανική σκόνη, κάνοντας την ατμόσφαιρα λίγο θολή.

2. Το καλοκαίρι στην Κρήτη: Θερμό και ξηρό

Το καλοκαίρι είναι η εποχή της απόλυτης ξηρασίας:

• Υψηλές Θερμοκρασίες: Ο ήλιος "καίει" και οι θερμοκρασίες ξεπερνούν συχνά τους 30-35°C.

• Τα μελτέμια: Αυτό είναι το μυστικό της Κρήτης! Οι βόρειοι άνεμοι (τα μελτέμια) που πνέουν τον Ιούλιο και τον Αύγουστο δροσίζουν τα βόρεια παράλια, αν και μερικές φορές κάνουν τη θάλασσα λίγο «φουρτουνιασμένη».

• Ξηρασία: Βροχή το καλοκαίρι στην Κρήτη είναι εξαιρετικά σπάνιο φαινόμενο. Η γη ξεραίνεται και τα φυτά που αντέχουν είναι κυρίως οι ελιές και τα αμπέλια.

3. Η Πρόβλεψή μου για το επόμενο καλοκαίρι

Με βάση όσα ξέρουμε για την κλιματική αλλαγή και το ιστορικό της Κρήτης, η πρόβλεψή μου για το επόμενο καλοκαίρι είναι η εξής:

Περισσότερες ημέρες με καύσωνα: Είναι πολύ πιθανό να έχουμε περισσότερες ημέρες με θερμοκρασίες πάνω από 38°C, καθώς τα καλοκαίρια μας γίνονται σταδιακά πιο θερμά.

Παρατεταμένη ανομβρία: Η βροχή θα είναι «άγνωστη λέξη» από τον Ιούνιο μέχρι τον Σεπτέμβριο.

Ισχυρά μελτέμια: Οι άνεμοι θα είναι οι «πρωταγωνιστές», προσφέροντας ανάσες δροσιάς στα βόρεια, αλλά αυξάνοντας τον κίνδυνο για πυρκαγιές λόγω της ξηρασίας.

Πόλεις της Ελλάδας με τον πιο ψυχρό χειμώνα: Θεσσαλονίκη, Κοζάνη, Λάρισα

Πόλεις της Ελλάδας με το πιο θερμό καλοκαίρι: Αθήνα, Λάρισα

Οι πόλεις που βρίσκονται μακριά από τη θάλασσα έχουν πιο ψυχρούς χειμώνες.

• Το Καρπενήσι και οι Σέρρες με τις μικρότερες θερμοκρασίες βρίσκονται σε μεγαλύτερο υψόμετρο και μακριά από τη θάλασσα.

• Τα Χανιά και η Αθήνα με τις μεγαλύτερες θερμοκρασίες είναι πεδινές και κοντά στη θάλασσα.

Το κλίμα της Αθήνας έχει μέτριες βροχές, ήπιους χειμώνες και ξηρά καλοκαίρια.

Χειμώνας: η εποχή με τις περισσότερες βροχές, γενικά ήπιος (θερμοκρασία περίπου 7-15 oC).

Άνοιξη: η θερμοκρασία ανεβαίνει (περίπου 12-25 oC), οι βροχές γίνονται λιγότερες.

Καλοκαίρι: θερμό και ξηρό (θερμοκρασία πάνω από 30 oC).

Φθινόπωρο: ξεκινάει με πολύ καλές θερμοκρασίες και καταλήγει σε πιο κρύες και βροχερές ημέρες (28 oC Σεπτέμβριος - 18 oC Νοέμβριος κατά μέσο όρο).

Γεωμορφολογικά στοιχεία  και ειδικές τοπικές συνθήκες που επηρεάζουν το κλίμα της Αθήνας:

Η Αθήνα έχει υψόμετρο περίπου 70-150 μέτρα (χαμηλό υψόμετρο), βρίσκεται κοντά σε θάλασσα που δροσίζει τις παραθαλάσσιες περιοχές το καλοκαίρι και τον χειμώνα τις κρατάει πιο ζεστές. Περιβάλλεται από τέσσερα μεγάλα βουνά και είναι ανοιχτή προς τη θάλασσα μόνο στα νότια (λεκανοπέδιο). Τα βουνά το καλοκαίρι εγκλωβίζουν τη ζέστη κάνοντάς τη πολύ θερμή πόλη, αλλά τον χειμώνα την προστατεύουν από τους ψυχρούς βόρειους ανέμους και εμποδίζουν τα περισσότερα σύννεφα με αποτέλεσμα να έχει λιγότερες βροχές από άλλες πόλεις.

Σούδα: πεδινή και κοντά στη θάλασσα. Ήπιοι χειμώνες, μέτριες βροχές και ξηρά καλοκαίρια.

Αμμουδάρι: ορεινή περιοχή και μακριά από τη θάλασσα. Ψυχροί χειμώνες, δροσερά καλοκαίρια και βροχές όλες τις εποχές.

1. Ορεινές Περιοχές (Πίνδος, ορεινή Πελοπόννησος, Ροδόπη)

Εδώ το κλίμα επηρεάζεται άμεσα από το μεγάλο υψόμετρο.

Χειμώνας: Πολύ κρύος, με πολλές χιονοπτώσεις και θερμοκρασίες συχνά κάτω από το μηδέν.

Καλοκαίρι: Δροσερό με συχνές απογευματινές μπόρες. Δεν έχει ποτέ την αποπνικτική ζέστη των πόλεων.

Χαρακτηριστικό: Μεγάλα ύψη βροχής και χιονιού.

2. Πεδινές και Παράκτιες Περιοχές (Θεσσαλία, Μακεδονία, Στερεά Ελλάδα)

Αυτές οι περιοχές βρίσκονται στο εσωτερικό της ηπειρωτικής Ελλάδας ή κατά μήκος των ακτών της.

Χειμώνας: Ήπιος στις παραθαλάσσιες περιοχές, αλλά πιο κρύος στο εσωτερικό (π.χ. στη Λάρισα).

Καλοκαίρι: Πολύ ζεστό και συχνά ξηρό. Εδώ σημειώνονται οι υψηλότερες θερμοκρασίες της χώρας (καύσωνες).

Χαρακτηριστικό: Η θάλασσα «μαλακώνει» τον καιρό στις ακτές, ενώ στις πεδιάδες που περιβάλλονται από βουνά η ζέστη εγκλωβίζεται.

3. Νησιά και Ακτές Ιονίου Πελάγους

Το Ιόνιο βρίσκεται στα δυτικά της Ελλάδας και επηρεάζεται από τους υγρούς ανέμους που έρχονται από τη Μεσόγειο.

Χειμώνας: Ήπιος (σπάνια έχει παγωνιά) αλλά πολύ βροχερός.

Καλοκαίρι: Ζεστό αλλά με αρκετή υγρασία, που κάνει τη ζέστη κάποιες φορές αισθητή.

Χαρακτηριστικό: Η μεγάλη υγρασία και οι πολλές βροχές, στις οποίες οφείλεται το έντονο πράσινο χρώμα των Επτανήσων.

4. Νησιά και Ακτές Αιγαίου Πελάγους

Το Αιγαίο έχει το πιο «καθαρό» μεσογειακό κλίμα, αλλά είναι αρκετά πιο ξηρό από το Ιόνιο.

Χειμώνας: Ήπιος και σχετικά σύντομος, με λιγότερες βροχές από τη δυτική Ελλάδα.

Καλοκαίρι: Πολύ φωτεινό, ζεστό και ξηρό (δεν βρέχει σχεδόν ποτέ).

Χαρακτηριστικό: Τα μελτέμια. Είναι οι δροσεροί βόρειοι άνεμοι που φυσούν το καλοκαίρι και κάνουν τη ζέστη υποφερτή στα νησιά των Κυκλάδων.

Ο καιρός είναι ένας από τους πιο καθοριστικούς παράγοντες που επηρεάζουν την καθημερινότητά μας. Ας δούμε ποιες άλλες ασχολίες μας επηρεάζονται και τι πρέπει να προσέχουμε.

• Ντύσιμο: Είναι η πιο άμεση απόφαση που παίρνουμε. Επιλέγουμε αν θα φορέσουμε παλτό, κοντομάνικο ή αν θα κρατάμε ομπρέλα.

• Μετακίνηση: Μια βροχερή μέρα μπορεί να επιλέξουμε το αυτοκίνητο αντί για το ποδήλατο ή το περπάτημα, ενώ η έντονη χιονόπτωση μπορεί να ακινητοποιήσει τα μέσα μεταφοράς.

• Δουλειές σπιτιού: Το άπλωμα των ρούχων, το κούρεμα του γκαζόν ή το βάψιμο εξωτερικών χώρων εξαρτώνται άμεσα από την ηλιοφάνεια και την υγρασία.

• Επαγγελματικές δραστηριότητες: Οι αγρότες, οι ψαράδες, οι οικοδόμοι και όσοι εργάζονται σε εξωτερικούς χώρους προσαρμόζουν όλο το πρόγραμμά τους βάσει της πρόγνωσης.

Τι πρέπει να ελέγχουμε πριν φύγουμε από το σπίτι;

Για να είμαστε σωστά προετοιμασμένοι και ασφαλείς, είναι χρήσιμο να κοιτάμε τα εξής στοιχεία στην πρόγνωση καιρού:

1. Θερμοκρασία (Ελάχιστη και Μέγιστη)

Μας βοηθά να αποφασίσουμε για τα ρούχα μας, αλλά και για το αν πρέπει να προστατεύσουμε τις σωληνώσεις του σπιτιού ή τα φυτά μας από τον παγετό.

2. Πιθανότητα Βροχόπτωσης / Χιονόπτωσης

Μας προειδοποιεί αν θα χρειαστούμε ομπρέλα ή αν η οδήγηση θα είναι επικίνδυνη λόγω ολισθηρότητας του δρόμου.

3. Ένταση και Διεύθυνση Ανέμου

Πολύ σημαντικό για όσους ταξιδεύουν με πλοίο, για τους ποδηλάτες, αλλά και για την ασφάλειά μας αν υπάρχουν δέντρα ή αντικείμενα που μπορεί να πέσουν.

4. Επίπεδο Υγρασίας και Ορατότητα

Η υγρασία επηρεάζει την «αισθητή θερμοκρασία» (πώς νιώθουμε το κρύο ή τη ζέστη), ενώ η χαμηλή ορατότητα (ομίχλη) απαιτεί μεγάλη προσοχή στην οδήγηση.

Σημαντική Σημείωση: Πάντα προσέχουμε τις έκτακτες προειδοποιήσεις για ακραία καιρικά φαινόμενα (καταιγίδες, καύσωνες, θυελλώδεις ανέμους), καθώς αυτές μπορεί να απαιτούν την παραμονή μας στο σπίτι για ασφάλεια.

Μεγάλη χιονοθύελλα

Πολίτες

• Αποφυγή άσκοπων μετακινήσεων.

• Αποφυγή επικίνδυνων δραστηριοτήτων (π.χ. ανάβαση στο βουνό).

• Εφοδιασμός (καύσιμα, τρόφιμα, αντιολισθητικές αλυσίδες).

Κράτος

• Έγκαιρη προειδοποίηση.

• Καθαρισμός οδικού δικτύου (εκχιονιστικά μηχανήματα, αλάτι στους δρόμους).

• Κοινωνική μέριμνα (θερμαινόμενοι χώροι για άστεγους και ευάλωτες ομάδες).

Δυνατός καύσωνας

Πολίτες

• Αποφυγή έκθεσης στον ήλιο και βαριάς σωματικής εργασίας τις μεσημεριανές ώρες.

• Φροντίδα ευάλωτων (ηλικιωμένοι, ασθενείς).

• Ενυδάτωση και διατροφή (άφθονο νερό, ελαφριά γεύματα).

Κράτος

• Κλιματιζόμενοι χώροι για το κοινό.

• Προστασία εργαζομένων.

• Πυροπροστασία (αυξημένη επιτήρηση δασών).

1. Προβλήματα στις μετακινήσεις

• Ακινητοποίηση οχημάτων: Όπως βλέπουμε στην εικόνα με το ταξί, τα αυτοκίνητα που δεν διαθέτουν αλυσίδες ακινητοποιούνται εύκολα στο χιόνι, εμποδίζοντας την κυκλοφορία.

• Διακοπή δημόσιων συγκοινωνιών: Τα λεωφορεία δεν μπορούν να εκτελέσουν τα δρομολόγιά τους, αφήνοντας τους δημότες χωρίς τρόπο μετάβασης στην εργασία τους.

• Επικίνδυνα πεζοδρόμια: Η έλλειψη καθαρισμού και αλατιού μετατρέπει τους δρόμους σε «παγοδρόμια», αυξάνοντας τον κίνδυνο πτώσεων και τραυματισμών για τους πεζούς.

2. Πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες και αγαθά

• Αποκλεισμός ευπαθών ομάδων: Οι ηλικιωμένοι ή οι ασθενείς μπορεί να μείνουν αποκλεισμένοι στα σπίτια τους, αδυνατώντας να προμηθευτούν φάρμακα ή τρόφιμα.

• Δυσκολία στην τροφοδοσία: Τα φορτηγά προμηθειών δεν μπορούν να φτάσουν στα καταστήματα και τα σούπερ μάρκετ, οδηγώντας σε ελλείψεις προϊόντων.

• Προβλήματα στην υγεία: Τα ασθενοφόρα θα δυσκολεύονται να προσεγγίσουν σπίτια σε περίπτωση ανάγκης, θέτοντας ζωές σε κίνδυνο.

3. Υποδομές και Δίκτυα

Διακοπές ρεύματος και νερού: Το βάρος του χιονιού μπορεί να σπάσει κλαδιά δέντρων που πέφτουν πάνω σε καλώδια της ΔΕΗ, ενώ οι χαμηλές θερμοκρασίες μπορεί να παγώσουν τις σωληνώσεις νερού.

Κλείσιμο σχολείων και δημόσιων Υπηρεσιών: Η αδυναμία πρόσβασης αναγκάζει τις αρχές να διακόψουν τη λειτουργία των σχολείων και των υπηρεσιών, ανατρέποντας τον οικογενειακό προγραμματισμό.

4. Κίνδυνοι για τις παραγωγικές δραστηριότητες

Κτηνοτροφία και ζώα: Οι κτηνοτρόφοι θα δυσκολευτούν να φτάσουν στα ζώα τους για να τα ταΐσουν, ενώ τα ίδια τα ζώα κινδυνεύουν από το ψύχος αν δεν υπάρχουν κατάλληλα υπόστεγα, παρόμοια με την επικινδυνότητα που αντιμετωπίζουν σε μια πλημμύρα.

Κίνδυνος για τους απληροφόρητους: Πολίτες που μπορεί να επιχειρήσουν μια βόλτα ή μια δραστηριότητα στη φύση χωρίς να γνωρίζουν τη σοβαρότητα της κατάστασης, μπορεί να βρεθούν σε εξαιρετικά επικίνδυνη θέση, όπως οι ορειβάτες στη χιονοθύελλα.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αλληλεγγύη μεταξύ των γειτόνων και η έγκαιρη ενημέρωση από τα μέσα ενημέρωσης είναι τα μόνα «εργαλεία» που διαθέτουν οι πολίτες μέχρι να αποκατασταθεί η κυκλοφορία.

Προκειμένου οι άνθρωποι να προγραμματίζουν τη ζωή τους σωστά, πρέπει να γνωρίζουν τα εξής βασικά στοιχεία για το κλίμα της περιοχής τους:

1. Θερμοκρασία και εποχικότητα

Η γνώση των διακυμάνσεων της θερμοκρασίας είναι απαραίτητη για τον ενεργειακό και οικονομικό προγραμματισμό:

• Θέρμανση: Όταν μια περιοχή έχει «βαρύ χειμώνα», οι κάτοικοι πρέπει να έχουν προνοήσει για την αποθήκευση καυσίμων, όπως τα ξύλα που βλέπουμε στην εικόνα 18.3.

• Προστασία καλλιεργειών: Οι αγρότες πρέπει να γνωρίζουν πότε εμφανίζεται ο παγετός, καθώς αυτός μπορεί να καταστρέψει ολοσχερώς τις σοδειές, όπως τον αραβόσιτο στην εικόνα 18.4.

2. Ύψος και συχνότητα βροχοπτώσεων

Η γνώση του πόσο και πότε βρέχει βοηθά στην πρόληψη καταστροφών:

Πλημμυρικά Φαινόμενα: Αν το κλίμα μιας περιοχής περιλαμβάνει περιόδους με έντονες καταιγίδες, οι άνθρωποι πρέπει να λαμβάνουν μέτρα προστασίας (π.χ. σακιά με άμμο ή αντιπλημμυρικά έργα) πριν ξεσπάσει το φαινόμενο, όπως απεικονίζεται στην εικόνα 18.1.

3. Χιονοπτώσεις και συγκοινωνίες

Το κλίμα επηρεάζει άμεσα τον τρόπο με τον οποίο μετακινούμαστε και εργαζόμαστε στις πόλεις:

Αστική ζωή: Σε περιοχές όπου το χιόνι είναι συχνό, απαιτούνται ειδικά λάστιχα, αλυσίδες και ετοιμότητα των δήμων. Αν οι πολίτες δεν γνωρίζουν ή δεν προετοιμαστούν, η πόλη «παραλύει» και οχήματα όπως ταξί και λεωφορεία εγκλωβίζονται.

4. Ακραία καιρικά φαινόμενα και ασφάλεια

Η κατανόηση των κινδύνων που κρύβει το τοπικό κλίμα είναι ζήτημα ζωής και θανάτου:

Δραστηριότητες στη φύση: Όπως φαίνεται στην εικόνα 18.2, οι ορειβάτες ή οι εκδρομείς πρέπει να γνωρίζουν την πιθανότητα μιας ξαφνικής χιονοθύελλας, καθώς η ανάβαση υπό τέτοιες συνθήκες καθίσταται εξαιρετικά επικίνδυνη.

• Μέση θερμοκρασία: είδος ρουχισμού, κόστος θέρμανσης/ψύξης.

• Παγετός: επιλογή ειδών καλλιέργειας και χρόνο σποράς.

• Έντονη βροχή: αρχιτεκτονική σπιτιών και ανάγκη για αντιπλημμυρικά έργα.

• Χιονόπτωση: προετοιμασία οχημάτων και ασφάλεια μετακινήσεων.

Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι η τρέχουσα κλιματική κρίση οφείλεται κυρίως στην ανθρώπινη παρέμβαση, η οποία έχει διαταράξει τις φυσικές ισορροπίες του πλανήτη. Ας δούμε αναλυτικά πού οφείλονται αυτές οι αλλαγές:

1. Το Φαινόμενο του θερμοκηπίου

Είναι η κύρια αιτία της ανόδου της θερμοκρασίας. Ορισμένα αέρια στην ατμόσφαιρα (όπως το διοξείδιο του άνθρακα CO2, το μεθάνιο και οι υδρατμοί) παγιδεύουν τη θερμότητα του ήλιου.

Ανθρώπινη δραστηριότητα: Η υπερβολική καύση ορυκτών καυσίμων (πετρέλαιο, γαιάνθρακας, φυσικό αέριο) για ενέργεια και μετακινήσεις αυξάνει κατακόρυφα αυτά τα αέρια.

Αποτέλεσμα: Ο πλανήτης «υπερθερμαίνεται», οδηγώντας σε λιώσιμο των πάγων και αύξηση της ενέργειας στην ατμόσφαιρα, κάτι που προκαλεί βίαιες καταιγίδες και πλημμύρες, όπως αυτή που βλέπουμε με τα εγκλωβισμένα ζώα.

2. Η Αποψίλωση των δασών

Τα δάση λειτουργούν ως οι «πνεύμονες» του πλανήτη, απορροφώντας το διοξείδιο του άνθρακα.

Καταστροφή δέντρων: Όταν κόβουμε ή καίμε δάση για να δημιουργήσουμε καλλιεργήσιμες εκτάσεις ή οικισμούς, το CO2 παραμένει στην ατμόσφαιρα.

Επιπτώσεις: Η έλλειψη δέντρων κάνει το έδαφος πιο ευάλωτο. Χωρίς ρίζες να συγκρατούν το νερό, μια καταιγίδα μετατρέπεται εύκολα σε καταστροφική πλημμύρα.

3. Εντατική κτηνοτροφία και γεωργία

Η ανάγκη για παραγωγή τροφής για δισεκατομμύρια ανθρώπους έχει αλλάξει το τοπίο.

• Μεθάνιο: Η εκτροφή μεγάλου αριθμού ζώων (όπως οι αγελάδες που είδαμε) απελευθερώνει τεράστιες ποσότητες μεθανίου, ενός αερίου πολύ πιο ισχυρού από το CO2 στην παγίδευση θερμότητας.

• Χημικά: Η χρήση λιπασμάτων και η αλλαγή στη χρήση της γης διαταράσσουν το τοπικό κλίμα, κάνοντας τις καλλιέργειες πιο ευάλωτες στον παγετό ή την ξηρασία.

Γιατί οι άνθρωποι είναι «ανέτοιμοι»;

Η κλιματική αλλαγή δεν φέρνει μόνο ζέστη, αλλά αστάθεια.

• Απρόβλεπτα φαινόμενα: Σε περιοχές που δεν χιόνιζε, εμφανίζονται χιονοθύελλες που εγκλωβίζουν την πόλη.

• Ένταση: Οι βροχές δεν είναι πια ήπιες αλλά ραγδαίες, ξεπερνώντας τις αντοχές των φραγμάτων και των σπιτιών μας.

• Οικονομικό κόστος: Οι αγρότες χάνουν τις σοδειές τους από "ξαφνικό" πάγο, κάτι που παλαιότερα συνέβαινε σπάνια.

Συμπέρασμα: Η αλλαγή του κλίματος είναι το αποτέλεσμα ενός τρόπου ζωής που καταναλώνει περισσότερους πόρους από όσους μπορεί να αναπληρώσει η φύση.

1. Πώς δημιουργείται ένα ποτάμι;

Όλα ξεκινούν από τη βροχή ή το χιόνι. Όταν το νερό πέφτει σε υψηλότερα υψόμετρα (βουνά):

Πηγές: Το χιόνι που λιώνει ή το νερό της βροχής που δεν απορροφάται από το έδαφος αρχίζει να ρέει προς τα κάτω λόγω της βαρύτητας.

Ρυάκια και παραπόταμοι: Μικρές ποσότητες νερού ενώνονται σχηματίζοντας ρυάκια. Καθώς αυτά κατηφορίζουν, ενώνονται με άλλα, δημιουργώντας τους παραπόταμους, οι οποίοι τελικά τροφοδοτούν την κύρια κοίτη του ποταμού.

2. Παράγοντες που καθορίζουν το μήκος

Το μήκος ενός ποταμού δεν είναι τυχαίο. Εξαρτάται κυρίως από:

Το ανάγλυφο (τοπογραφία): Αν τα βουνά (πηγές) βρίσκονται πολύ μακριά από τη θάλασσα, ο ποταμός αναγκάζεται να διανύσει μεγάλη απόσταση.

Τα εμπόδια του εδάφους: Αν ο ποταμός συναντήσει σκληρά πετρώματα ή ορεινούς όγκους, μπορεί να αλλάξει πορεία, δημιουργώντας μαιάνδρους (στροφές), κάτι που αυξάνει το συνολικό του μήκος.

Η κλίση: Σε επίπεδες εκτάσεις, το νερό ρέει αργά και τείνει να "απλώνει" και να κάνει κύκλους, ενώ σε απότομες πλαγιές η ροή είναι πιο ευθεία και γρήγορη.

3. Παράγοντες που καθορίζουν την ποσότητα νερού (παροχή)

Το πόσο «μεγάλο» και ορμητικό είναι ένα ποτάμι εξαρτάται από:

Η λεκάνη απορροής: Είναι η συνολική έκταση της γης από την οποία ο ποταμός συγκεντρώνει νερό. Όσο μεγαλύτερη είναι αυτή η περιοχή, τόσο περισσότερο νερό καταλήγει στην κοίτη.

Το κλίμα και οι βροχοπτώσεις: Ποτάμια σε τροπικές ή εύκρατες ζώνες με συχνές βροχές (π.χ. Αμαζόνιος) μεταφέρουν τεράστιες ποσότητες νερού, σε αντίθεση με ποτάμια σε ξηρές περιοχές.

Η βλάστηση: Τα δάση συγκρατούν το νερό και το απελευθερώνουν σταδιακά στο έδαφος και τις πηγές, διατηρώντας τη ροή του ποταμού σταθερή ακόμα και σε περιόδους χωρίς βροχή.

Η γεωλογική σύσταση: Αν το έδαφος είναι αδιαπέραστο (π.χ. γρανίτης), το νερό ρέει στην επιφάνεια και καταλήγει γρήγορα στο ποτάμι. Αν είναι πορώδες (π.χ. ασβεστόλιθος), ένα μέρος του νερού χάνεται υπογείως.

• Αλιάκμονας: Πίνδος (Γράμμος) - Αιγαίο (Θερμαϊκός κόλπος)

• Αχελώος: Πίνδος - Ιόνιο

• Πηνειός (Θεσσαλίας): Πίνδος - Αιγαίο (Θερμαϊκός κόλπος)

• Έβρος: Βουλγαρία - Αιγαίο (Θρακικό πέλαγος)

• Νέστος: Βουλγαρία - (Θρακικό πέλαγος)

• Στρυμόνας: Βουλγαρία - (Θρακικό πέλαγος)

• Καλαμάς: Αλβανία - Ιόνιο

• Αλφειός: Πάρνωνας - Ιόνιο

• Άραχθος: Πίνδος - Ιόνιο (Αμβρακικός κόλπος)

• Πηνειός (Πελοποννήσου): Ερύμανθος - Ιόνιο

1. Το κλίμα: Το βασικό χαρακτηριστικό του κλίματός μας είναι η άνιση κατανομή των βροχοπτώσεων κατά τη διάρκεια του έτους. Τον χειμώνα έχουμε πολλές βροχές και το καλοκαίρι επικρατεί ξηρασία, με αποτέλεσμα η «αποθήκη» νερού των βουνών σταδιακά να αδειάζει.

2. Η υψηλή εξάτμιση: Το καλοκαίρι στην Ελλάδα οι θερμοκρασίες είναι υψηλές. Μεγάλο μέρος του νερού που βρίσκεται στην κοίτη ή στο έδαφος δεν προλαβαίνει να κυλήσει, καθώς εξατμίζεται λόγω της ζέστης πριν φτάσει στις εκβολές.

3. Μικρές λεκάνες απορροής: Το μέγεθος της λεκάνης απορροής καθορίζει την ποσότητα του νερού. Τα περισσότερα ελληνικά ποτάμια είναι μικρά σε μήκος και οι λεκάνες τους δεν είναι αρκετά μεγάλες ώστε να αποθηκεύουν τεράστιες ποσότητες νερού που θα άντεχαν όλο το καλοκαίρι (σε αντίθεση με τεράστια ποτάμια της κεντρικής Ευρώπης).

4. Η σύσταση του εδάφους: Πολλά βουνά της Ελλάδας αποτελούνται από ασβεστόλιθο, ένα πέτρωμα που είναι «τρυπητό» σαν σφουγγάρι. Το νερό αντί να ρέει στην επιφάνεια, μπαίνει μέσα στο έδαφος και κινείται υπόγεια. Έτσι, το καλοκαίρι η επιφάνεια του ποταμού φαίνεται στεγνή, ενώ το νερό μπορεί να κυλάει από κάτω!

5. Ανθρώπινη παρέμβαση (άρδευση): Το καλοκαίρι οι ανάγκες για πότισμα στα χωράφια αυξάνονται κατακόρυφα. Πολλά ποτάμια «στεγνώνουν» επειδή το νερό τους διοχετεύεται σε αρδευτικά κανάλια για να ποτιστούν οι καλλιέργειες (όπως είδαμε στην περίπτωση του φράγματος του Πηνειού στην Ηλεία).

Το τοπίο προσφέρει ηρεμία για τους εξής λόγους:

• Η ησυχία του νερού: Το ακίνητο νερό των λιμνών λειτουργεί σαν καθρέφτης. Αυτή η σταθερότητα μας βοηθά να διώξουμε την ένταση και το άγχος της καθημερινότητας.

• Τα χρώματα και οι μυρωδιές: Το πράσινο από τα καλάμια και τα χρώματα από τα νούφαρα ξεκουράζουν τα μάτια μας, ενώ ο καθαρός αέρας μας γεμίζει ενέργεια.

• Η επαφή με τη φύση: Βλέποντας τα πουλιά και τα φυτά να ζουν αρμονικά, νιώθουμε κι εμείς μέρος της φύσης, κάτι που μας κάνει να αισθανόμαστε ασφάλεια και ισορροπία.

Στην ουσία, η «γαλήνη» αυτή είναι η στιγμή που το μυαλό μας σταματά να τρέχει και απλά απολαμβάνει την ομορφιά γύρω του.

Τριχωνίδα: Στερεά Ελλάδα

Βόλβη: Μακεδονία

Βεγορίτιδα: Μακεδονία

Βιστωνίδα: Θράκη

Κορώνεια (Λαγκαδά): Μακεδονία

Λίμνη της Καστοριάς: Μακεδονία

Λίμνη των Ιωαννίνων (Παμβώτιδα): Ήπειρος